Los Andes (Txile). 2010eko apirilak 27

ODA A LA BICICLETA


Iba por el camino crepitante: el sol se desgranaba como maíz ardiendo y era la tierra calurosa un infinito círculo con cielo arriba azul, deshabitado.

Pasaron junto a mí las bicicletas, los únicos insectos de aquel minuto seco del verano, sigilosas, veloces, transparentes: me parecieron sólo movimientos del aire.

Obreros y muchachas a las fábricas iban entregando los ojos al verano, las cabezas al cielo, sentados en los élitros de las vertiginosas bicicletas que silbaban cruzando puentes, rosales, zarza y mediodía

Pensé en la tarde cuando los muchachos se laven, canten, coman, levanten una copa de vino en honor del amor y de la vida, y a la puerta esperando la bicicleta inmóvil porque sólo de movimiento fue su alma y allí caída no es insecto transparente que recorre el verano, sino esqueleto frío que sólo recupera un cuerpo errante con la urgencia y la luz, es decir, con la resurrección de cada día.

(Pablo Neruda, 1956, Tercer libro de las odas)


Hango lagunei "hurrena arte" esan eta urtarrilaren amaieran abiatu nintzen Montevideotik, hiru hilabete pasatxoko egonaldiari amaiera emanez horrenbestez. Udako goiz eguzkitsua zen eta diz-diz egiten zuen argiak airean eta hostoz betetako zuhaitz-adar altuetan. Martinez Trueba eta Maldonado kaleen gurutzean bizi nintzen hile hartan, Myriamen etxean ("en lo de Myriam", hangoek esaten dutenez) eta asteartea zenez, azoka eguna, Martinez Trueba itxita zegoen. Salpostuek, parez pare jarrita, bi ilada osatzen zuten kalearen alde banatan eta merkatarien kamioi zaharrak ere hantxe zeuden, gure etxe aurrean aparkatuta batzuk, salpostuen iladetan bertan besteak, alboak goratuta eta gaztak, enbutidoak eta abarrak barrutik eskaintzen.

Dean australiarra atarian zegoen nire zain. Bizikletak antolatu, argazki batzuk egin, kale hari azken begiratu bat eman. "Siempre volvemos a los lugares donde fuimos felices", esaten dute Uruguayn. Bizikletara igo eta Palermo auzoko kale itzaltsuetan barrena lehendabizi eta "rambla" luzeari jarraituz ondoren, atera ginen Montevideotik.

Egun gutxi batzuk geroago Colonia hirian ferrya hartu eta Buenos Airesera heldu ginen. Han bereizi ginen Dean eta biok. Bera Ushuaiaraino joan zen autobusez. Ni ere hegoaldera nindoan, Patagoniara, baina ez hain urruti: mila eta bostehun kilometro beherago zegoen penintsulatxo batean jarriak nituen begiak. Puerto Madryn eta Peninsula Valdes ziren nire hurrengo helburuak.

.....................................


Patagonian bizi izan naiz azken bi hilabetean, hango estepa lehor eta itxuraz infinitoetan. Iheslari baten moduan bizi ere: beti ibilian, toki bakoitzean behar baino denbora gehiago eman gabe, gauari beti beste nonbait itxaroten.

Patagoniako bideak eta kanpin-denda bat izan dira nire etxea. Asfaltoaren marra iluna, haizea eta sastrakadi amaigabeak egunez; isiltasuna gauez eta ezin konta ahala izar... eguna joan eguna etorri. Buenos Airesetik Santiagora 4000 km ibili ditut, gehienak bide horietan barrena. Santiagora iritsi naizenean 49 egun ziren ez nuela lorik egiten maindire artean. Aspaldiko ibilaldirik ijitoena, bakartiena eta ederrena izan da.

..........................................


Txilen nago orain, Los Andes izeneko hiri txiki eta lasai batean, Santiagotik 80 bat km iparraldera. Izena eta izana bat datoz hemen: Ande mendiak ondo-ondoan ditugu. Ikusgarri ageri dira. Negua, bestalde, ari zaigu isilka hurbiltzen eta lehen hotzak iritsiak dira. Elurrak laster zurituko ditu gailurrak.

Tartean bihurgune eta itzulinguru handiak izan badira ere, hegoak gidatu nau azken ia urte t'erdiko ibilaldian, Caracas-etik abiatu eta Patagoniaraino. Esquel-en aldatu zen norabide hori eta orain iparra markatzen dute nire mapek. Ustekaberik ez bada eutsi egingo diot norabide berriari. Estatu Batuetan eman nion hasiera bidaia honi orain dela ia hamairu urte, eta han nahi nuke amaitu.

Iparraldera noa, beraz. Ez dut erabaki oraindik, hala ere, nondik jarraitu, Txileko ala Argentinako aldetik. Txiletik joanez gero Atakamako desertua zeharkatu beharko dut. Argentina aldeko bidea luzeagoa eta askoz menditsuagoa omen da, ederragoa ere bai, apika. Edonondik ere, Txileko iparraldean dagoen San Pedro de Atacama herrira iritsi nahi nuke, eta handik Boliviara sartu Hito Cajon izeneko mendatetik. Eder aparta omen da Altiplanoko bazter urrun eta, diotenez, zail hura. Uyuniko gatz-lautada ospetsua ere han, inguruan, da.

......................................................



MONTEVIDEORI OROIMINEZ


Munduak ozta-ozta daki non dagoen Montevideo (zorionez, esango nuke) baina litekeena da hori laster aldatzea, agian dagoeneko hasia da aldatzen. Montevideo harribitxi bat da, ez Latinoamerikan, ez beste inon, parerik ez daukan hiriburu bat. Noiz arte egon daiteke holako sekretu bat gorderik?

"Laudorio larregi!", esango du batek baino gehiagok begirada eszeptiko edo burlati batez. Izan ere, Montevideo ez da guztientzat. Sofistikazioa, emozioak edo bestelako distirak maite dituenari kilika gutxi egingo dio hiriak, lasaiegia irudituko zaio, zaharregia. Edo okerrago, anakronikoa.

Egia da arima nostalgikoen gozagarriak ez direla falta hango kaleetan, baina ez da Montevideo iraganaren lorategi bat, pasa den mendean egindako argazki sepia bat (bestelako iritzirik bada: "Montevideo es un tango cansado en blanco y negro", entzun nuen behin bertako baten ahotik). Hiri handia, bizia eta modernoa ere bada (eta Hegoamerikako garestienetakoa). Modernidadeak, ordea, beste toki askotan lurperatuta (edo bazterreko bihurtuta) utzi dituen erritmo eta ohiturekin partekatzen du han hiria eta oreka horretatik datorkio niretzat duen xarma eta berezitasuna. Eta hurbiltasunetik. Nik, behintzat, hala sentitu dut, hurbil-hurbila. Kanpotarra izan naiz han baina ez arrotza.

Auskalo, agian "montevideotartu" egin naiz pixka bat han igaro ditudan boladetan; agian Montevideoko melankolia - bihotza betiko kutsatzen omen duen gaitz hori- itsatsita daramat nik ere barruko zokoren batetan eta horregatik urruntasunak galeraren zaporea dauka orain eta herriminez oroitzen ditut hango bazterrak, nere-nereak balira bezala. Bitxia da, ez baitzait oso maiz gertatzen horrelakorik. Normalean - baita orain ere, azken batean- askoz indartsuagoa izaten da etorkizun dagoenaren deia atzean gelditu denarena baino. Bitxia da, halaber, hiria bera delako oraingoan, beste ezeren gainetik (barka nazatela hango lagunek), oroimin eta galera-sentipen horien arrazoia.

Auzo ederrak ditu Montevideok. Udaberrian eta udan hosto-sabai trinko batek berdez eta gerizpez apaintzen ditu eta handik dabilen paseatzaileak atsegin hartuko du kale zaharretako freskura eta lasaitasunarekin. Baina paseatzaile hori harritu ere egingo da akaso - etorri berria baldin bada eta auzo horiek hegoaldekoak badira: Barrio Sur, Palermo, Parque Rodo..- hiriak edozein momentutan eskainiko dion hurrengo ikuspegiarekin: irten gerizpe horretatik eta beheraxeago, urrats gutxitara, Montevideo argitan blai ikusiko du; argitan blai eta horizonte eta distantzia bilakatuta. Rio de la Platako kostaldearekin egin du topo. Horizonte horrekin dago estu-estu lotuta Montevideo. Handik etorri ziren behin barkuak eta Uruguaiko populazioaren bizkarrezurra osatu zuten emigrante europarrak (galegoak, euskaldunak, italiarrak...). Eta orain ere horizonte horri begiratzen diote etengabe hiriak eta 23 kilometroko itsas-pasealekura eta hondartzetara egunero hurbiltzen diren hiritar saldoek.

Garbi dago, nire gustuko hiria da. Zoriontsua agian ez baina lasai bizi izan naiz bere kaleetan. Baina... zalantza bat daukat eta galdera bat egiten diot neure buruari? Nondik zetorren, orduan, aldian behin han sentitu izan dudan egonezina? Zergatik egun batzuetan kalera irten eta dena ikusten nuen hain isilik, hain geldi? Hiria izoztuta bezala eta montevideotarrak berak harri bihurtuta , Idea Vilariñoren begirada ilun eta poz gabea aurpegietan... Eta ni ere hantxe, mortutasun haren erdian, urrats bakoitza emateko izugarrizko ahaleginak egiten... Ez zen hutsaren hurrengo kontua amesgaizto hura, aire faltan sentitzen nintzen, ito beharrean. Bihotzaren estualdi haietan "ramblara" arrapaladan joan, urrutira begira jarri eta birikak horizonte harekin betetzen saiatzen nintzen. Ez nengoen bakarrik, aldamenean montevideotar bat baino gehiago ikusi izan dut holakoetan, antzeko sintomekin eta antzeko posturan: arnasestuka eta urrunera irrikaz begira.

Ez dakit ondo zergatik gertatzen diren espejismo gaizto horiek (hipotesi pare bat badut...) baina susmoa dut gaitza uste baino zabalduago dagoela eta larria izan daitekeela sendabiderik garaiz aurkitu ezean. Beharbada hiriak daukan arazo nagusia da.

Perfektua ez, hortaz, baina harribitxi izaten segitzen du Montevideok. Borgesek aspaldian idatzi zuen bere poema eta gauzak, seguruenik, dexente aldatuko ziren ordutik hona. Eta, hala ere, balio dute oraindik bertso haiek, ez dute egiarik galdu: "...Puerta falsa en el tiempo, tus calles miran al pasado más leve... Ciudad que se oye como un verso...Calles con luz de patio".
......................................................................


Herenegun Santiagora joan nintzen eta zirrara egin zidan han ikusi nuen eszena batek. Moneda Jauregiaren inguruetan nenbilen, haren aldamenean dagoen Salvador Allenderen estatuari begira eta argazki batzuk egiten. Edadeko gizon bat hurbildu zen oinez espaloitik eta irudiaren aurrean gelditu, burumakur. Ni atzeraxeago nengoen eta une batez otoitzean ari zela pentsatu nuen. Segundu batzuk eman zituen han gizonak eta alde egiterakoan ixtant bat baino iraun ez zuen mugimendu bat egin zuen: ukabila altxatu eta agur egin zion Allenderi.

Niri ere ukabila altxatzeko gogoa egin zitzaidan baina ez nintzen ausartu. Bihotzarekin bidali nion nere agurra.