The Great Divide

"The Great Divide Mountain Bike Route" Estatu Batuetako Rocky mendietan zehar doan eta uren banalerroari jarraitzen dion mendi bizikletarako ibilbidea da, 4000 km ingurukoa (Kanadako mugan hasi eta Mexikokoan amaituz gero) eta % 90ean asfaltatu gabeko bide eta bidezidorrez osatua dagoena. Hari jarraituz heldu naiz orain nagoen tokira (New Mexikoko Los Alamos herria, hemen egin zuten lehen lehergailu atomikoa) eta bide horri jarraituz iritsi nahi nuke Mexikora. 

Badira hiru hilabete pasatxo Gasteiz utzi eta Iparamerikako inguru hauetan nabilela. Everetteko (Washington) lagunei agur esan eta ekialdera abiatu ginen uztailaren hasieran, Montana aldera. Eta Montanan hartu genuen, Missoula ondoan, Great Divide edo Banalerro Handia delakoa. Abiatu ginen idatzi dut zeren bi izan baikinen hasierako hilabete haietan. Jon Gome Zubia gasteiztar prestua eta bizikletari bikaina izan nuen bidaikide ia uda osoan (ondorengo argazkietan agertzen den morroskoa bera da). Elkarrekin Coloradoko iparralderaino iritsi ginen. Gero Juanjo eta Kiko Madrilgo anaiekin ere ibili nintzen aste pare batez eta irailaren 10az geroztik bakarrik nago, ohi bezala (baina... cyclotherapy-ko taldea - Aitor eta Eve- ez dabil urrun, beharbada izkin egingo diot bakardadeari berriro ere). 

Ahaztuta eduki dut blog hau azkeneko hilabeteetan, eta barkamena eskatzen dizuet horregatik nire gorabeherekin interesatzen zaretenoi, baina... ezin. Ezin denborarik eta sosegurik aurkitu hemen idazteko. Kontua da mendi-baso-zelaietan sartuta pasatzen ditudala egunak eta asteak, basapiztien konpainian gizakienean baino maizago, eta horrela ezin honelako betebeharrei heldu. Tira, gaur loari tartetxo bat lapurtu eta argazki batzuk jarriko ditut hemen. Eta beste batean -Mexikora iristen naizenean-edo- saiatuko naiz orain arteko ibiliaren laburpentxo bat egiten. Great Divide delakoari buruz zera esan bakarrik: natura, trafikorik eza, aldapak eta inguru bakarti eta apartatuak atsegin badituzu primeran sentituko zarela hemen. 4000 kilometroko halako ibilbide bat ez da erraz aurkitzen beste inon. Rocky mendietan barrena etorri arren Coloradorainoko tartea oso irekia da eta behin baino gehiagotan irudituko zaizu mendietan ez baizik eta Patagoniako ordokietan zaudela. "Ze handia den hau!!", hori esaten zuen maiz harrituta Jonek . Handia eta hutsa. Coloradon itxura alpinoagoa hartzen hasiko da paisaia, lertxun eta pinu zuhaitzak jabetuko dira mendi maldez eta... honaino, New Mexikoko iparralde hau guztia ere halakoa baita, alpinoa, apartatua eta oso ederra. Noizbait Chihuahuako desertuarekin topo egin arte (gertu daukat hemendik), hori ere ederra izango da, dudarik ez.... Ondo izan!

Everett-eko lagunekin uztailaren 4an (Independence Day)

 

Bidean dagoeneko, lehen egarriak asetzen.

Washington, Idaho...

...Montana...

Montanako azken "euskal" artzaina; atzean bere artaldea eta "waggon"a.

The Big Hole, Montana, Great Divide-tik gero eta hurbilago.

Great Dividen azkenean!!

Marathon Mondial berriaren ahulguneak. XR zaharrarekin ez zen halakorik gertatuko...

Yellowstone National Park

Atsedengune bat. Hona iritsi baino lehentxoago hartz bat ikusi genuen.

"Grizzly hartzen eremua; arau bereziak indarrean"

Bob trailer hori (bizikletaren atzeko gurditxoa) jatorrizkoaren bertsio hobetua omen da. Eta eusko labelduna, made in Lubiano.

Great Divideko txirrindulari tropela zuloaren bila

"...to win and hold the west". The Manifest Destiny.

Aldapatxoak

Loretxoak...

Lore gutxi hemen. Wyoming, Great Basin.

Eta beste egun bat eremu huts eta itxuraz amaigabeak zeharkatzen... Patagonia? Ez, Wyoming-eko hegoaldea.

Azkenean gerizpea! Lertxun zuhaitzak.

Natiboekin harremanetan.

Great Divide-tik kanpo. Juanjo eta Kikorekin Hagerman Pass mendatean (Colorado)

Kanadako oreina, Rocky Mountain Parke Nazionalean

Altzak ez du bihotzik. Lertxunak begiak ditu eta hamaika ahots.

Udazkena

New Mexikoko iparraldean

Iritsi da legea Mendebalde Basatira: "ez tirorik egin kanpinean"

The Road to London

Beste testu zahar bat erreskatatu nahi izan dut oraingoan ere eta harekin batera gizon eta liburu baten memoria. 2006garren urtean Hegoafrikan nengoela jakin nuen Eric Attwell-en eta berak idatzitako "The Road to London" liburuaren berri.

THE ROAD TO LONDON

 
Ez dut Hegoafrikako atala itxi nahi gizon bat eta liburu bat aipatu gabe. Gizon horren izena Eric Attwell da eta berak idatzi zuen liburuarena “The Road to London“ (Londres-eko bidea). 1936garren urtean, hogei urte zituela, Eric Attwell-ek ezohizko bidaia bati ekin zion, hamar urte zaharragoa zen bere anaia Jack-ekin batera: Hegoafrikatik abiatu eta Attwelltarrek Afrika guztia zeharkatu zuten bizikletaz, Egiptoraino. Handik Europan barrena jarraitu zuten gero, neguari aurre eginez, eta Londres-en eman zioten amaiera ibilaldi hari, sorterritik abiatu –Port Elisabeth-etik hain zuzen- eta 13000 km. eta 22 hilabete geroago.

Halako txango batek harrigarria izan behar zuen, inondik ere, garai hartan eta, dakigunez, haiek izan ziren bi gurpilen gainean Afrikako kontinentea punta batetik bestera korritu zuten lehenak. Harrigarria orduan eta baita gaurko egunetik begiratuta ere, kontuan hartzen badugu, besteak beste, 30eko hamarkadan ez zegoela apenas bide asfaltaturik Hegoafrika eta Egipto bitartean eta basapiztiak nonahi eta ugari omen zirela. Attwelldarrek hiru martxako bizikletak erabili zituzten eta bere kasa eta gogo hutsez ekin zioten bidaiari (izan ere, ia ezkutuan abiatu ziren), oso ekipaje eta diru gutxirekin gainera. Aitzindariak izatea eta gisa hartako bidaia bat burutu izana arrazoi aski lirateke haien izenak eta haien abentura gogoan hartzeko. Baina bada besterik. Badago beste zerbait ere bidaia hura areago edertzen duena –nire begien aurrean behinik-behin- eta Eric Attwellen irudiari aparteko xarma eta balioa ematen diona.

Bidaia hark ez zuen nolanahiko hasiera izan. Gure arteko hitz bat erabiliz esan dezakegu Eric Attwell intsumiso bat izan zela eta arrazoi horrexegatik ekin ziola bidaia hari. Izan ere, liburuaren hasieran berak esaten digunez, soldaduzka egiteari uko egin zion, ez zion amore eman nahi izan armadaren deiari, eta justizia orpotik segika eta mehatxuka zebilkiola hartu zuen bere sorterritik alde egiteko erabakia. Liburuak, ondoren, Eric eta Jack-en bidaiaren gorabeherak kontatzen dizkigu eta haien eskutik 30eko hamarkadako Afrika eta Europa haietan barrena eramaten gaitu. Hitzez eta irudiz eraman ere, zeren kontaera bi bidaiariek berek hartutako argazki ugariz baitago hornitua. Zuri-beltzeko argazki haietako batzuek Attwell anaiak ezagutzeko parada ematen digute. Irudi batean, adibidez, bi gizon zuri eta gazte ikusten ditugu Afrikako herrixka batean; Afrika kolonialaren garaiko kapela borobilak janzten dituzte eta zutik daude bizikleta baten aldamenean; bizikletak ekipajearen zakutoak daramatza atzealdean eta koadroaren barra horizontalaren azpian kitarra baten zorroa ere ageri da.

 
Narrazioa, bestalde, soila eta garbia da, zuzena, eta ez dago, ez estiloan ez edukian, alferrikako apaingarririk. Kontrako aldera gertatzen dela uste dut eta, idatzitakoa atzean dagoen eskuaren ispilu baldin bada, esango nuke esku hura nabarmenkeriak maite ez zituen gizon batena zela.
 
Bidaiaren hasiera berezia izan baldin bazen amaieran ere badago aintzat hartzekoa den xehetasun bat. Xehetasun garrantzitsua nire ustez, gizon hura gurekin eta gure historiarekin lotzen duelako batetik eta, bestetik, argi gehiago ematen digulako haren pentsakeraz eta nortasunaz. Attwell anaiak Londres-era iritsi zirenean Espainiako Gerra Zibila amaitu gabe zegoen artean. Eric Attwell-ek Errepublikaren alde egin zuen eta Londres-etik hari babesa ematen zioten taldeak lagundu zituen. Bigarren Mundu Gerra Inglaterran igaro eta gero Hegoafrikara itzuli ziren bi bidaiariak. Eric Attwell espetxean egon zen aldi labur batez 60ko hamarkadan apartheidaren kontra egiteagatik.

 
Nik ez nuen ezagutu Eric Attwell eta Port Elisabeth-etik gertu nengoela zeharka jakin nuen haren berri aurreneko aldiz. Bizikleta-bidaiariak harremanetan jartzen dituen nazioarteko talde baten zerrendetan zegoen bere izena, baina bertan agertzen zen telefonora hots egin nuenean inork ez zien nire deiei erantzun. Gero jakin nuen -Jens Deister-ek esanda- bi urte lehenago hil zela. “Behin Port Elisabeth-etik hona (Lurmutur Hirira) etorri zen auto zahar batean -kontatu zidan Jensek- eta astebetez gelditu zen nire etxean. Liburu batzuk ere utzi zizkidan nik saltzeko. Uste dut pobre bizi zela eta liburuen salmentak aparteko sos batzuk ematen zizkiola. Bere anaia Jack urte batzuk lehenago hil zen istripu batean“. Horrela iritsi ziren Atwell anaiak eta bere historia nire eskuetara. Liburua zatika irakurri nuen une hartan, merezi zuen baino patxada gutxiagorekin eta, pisua arintzearren, pakete batean sartu eta Gasteizera bidali nuen laster beste hainbat gauzarekin batera. Baina bi bidaiariek eta bere abenturak irabazia zuten ordurako nire arreta eta nire sinpatia. Sarritan gogoratu izan naiz haiekin harrezkero.

 
Ez nuen ezagutu Hegoafrikan –Jens Deister-ez gain- beste inor Attwell anaien edo “The Road to London“ liburuaren berri zekienik. Aipatu nituen haien izenak inoiz edo behin baina bizikletaren munduarekin harremana zutenen artean ere ezezagunak ziren.

 
“The Road to London“ berandu argitaratu zuen Eric Attwell-ek, 85 urte zituela, eta hori ere egiten zait deigarri, alegia zahartzaroan hartu zuela gaztetako bidaia hura plazaratzeko erabakia, orduantxe sentitu zuela, eta ez lehenago, hori egiteko beharra. Esango nuke bidaia hark arrasto sendoa utzi zuela haren baitan eta arrasto hartaz baliatu zela, bere bizitzaren amaiera aldera, seinale bat uzteko.

Esaten du Eric Attwell-ek bere liburuan: “Berandu bada ere nire agur beroa bidali nahi diet bidean lagundu ziguten ehunka lagunei; baldin eta zuetako inor bizirik egon eta hitz hauek irakurtzen baditu: agur t,erdi. Ordainik espero gabe zuen jatortasuna eta adeitasuna eskeini zenizkiguten. Haiek gabe gure abentura guztiz ezinezkoa izango zen“.
 
Berandu da orain ere eta beharbada ez du honezkero garrantzi handirik baina nik ere neure agurra bidali nahi izan diet Attwell anaiei hemendik. Eta horretarako haiek Londres-eraino eraman zituen bidea -The Road to London hura- apur bat luzatu eta guganaino hurbiltzen saiatu naiz. Ez gaitu normalean arrazoi bakarrak bultzatzen eta ez ditut nik bide haren bihurgune guztiak ezagutzen. Baina ez naiz hain oker ibiliko esaten badut askatasuna -berea eta besteena- maitatu eta defendatu zuen pertsona zintzo baten urratsak daudela “The Road to London“ liburuan. Iruditzen zait halako pertsona izan zela Eric Attwell.

Niamey, Niger

2007ko maiatza 

Australiako kontu zaharrak (III)

Australia Europatik aski urrun dagoen tokia baldin bada orain, zer izango ote zen aurreko mendearen hasieran? Hori pentsatu dut Sydney-ko Euskal Txokoan jaso duten gonbidapen harrigarriaren berri entzun dudanean. Badirudi batzuetan mugak, distantziak eta hizkuntz eta kultur diferentziak ezer gutxi direla, hori guztia itzaltzen duen zerbait indartsuagoa bizi daitekeela gure baitan, zerbait askoz garrantzitsuagoa. Zerbait hori bizi bide zen orain dela 65 urte bere herria utzi eta munduaren beste aldera joatea erabaki zuten australiar batzuen bihotz eta buruetan. Canberran, Australiako hiriburuan, omenaldi bat egin behar zaie Espainiako Gerra Zibilean, Nazioarteko Brigadak izeneko taldeetan, faxismoaren aurka borrokatu ziren australiarrei. Carlos, Euskal Txokoko lehendakaria, hara joatekoa da. Honela azaldu dit arrazoia: "Gauza apurra da baina gu han egotea merezi dute. Eroak izan behar ziren, oso eromen ederreko eroak".
.............................................................................

Sydneytik abiatu eta nire jomuga Australiako iparraldeko kostan dagoen Darwin hiria zen. Horretarako ekialdeko kostaldean gora egitea erabaki nuen lehendabizi. Gero mendebaldera jo eta "outback" izenaz ezagutzen den barrualde huts eta mortua zeharkatu beharko nuen.

Sydney utzi eta hurrengo egunetan kostaldetik urrundu eta ipar-mendebaldera hartu nuen, kotoia landatzen den barrualdeko lautadetarantz. Entzuna nuen han lanik bazegoela eta ni horren atzetik nenbilen. Errepide txikiak eta askotan asfaltogabeak hartuz kostaldeko eta barrualdeko lurrak bereizten dituzten mendikateak igaro nituen, Yengo eta Wollemi parke nazionaletan zehar. Australian nengoen, ez zegoen dudarik: kanguroak non-nahi ikusten nituen, handi samarrak, grisak eta beltzak. Batzutan errepidea ziztu bizian zeharkatzen zuten nire aurretik; bestetan irudi iheskor bat baino ez ziren zuhaitzen artetik. Kolore bizietako txori taldeak ere, ugari.

Kotoiaren eremua laua eta beroa da. Herri askotan gelditu eta galdetu egin dut  baina ez daukat zorterik: "cotton chipping" deritzon langintzaren sasoia atzeratuta dator eta oraindik ez dago langile askoren beharrik. Lan baimenik ba ote dudan ere galdetzen didate maiz. Trangie-n Akira japoniarra topatu dut. Zorte hobea eduki du, orain lau egun hasi zen lanean. Trangie herri txikia eta lasaia da, nire gustukoa, baina hemen ere ezezko erantzuna hartu dut. "Lau aste barru", esan didate. Baina ezin dut horrenbeste itxaron. Akira-ri hurrengora arte esan, iparrorratza ekialdera begira jarri eta kostaldera noa berriro, Queensland-eko hiriburua den Brisbanerantz.
..................................................................................
Nongoa naizen galdetzen didate sarri. Batzuk asmatzen saiatzen dira: "Frantsesa al zara?" "Italiarra?". Beste batzuek orokorrera jotzen dute horrenbeste zehaztu gabe: "Zuk Europako hegoaldekoa izan behar duzu, ezta?". Baina aldian behin urrunagoko aberriak ere egokitzen zaizkit. Eguzkiak belztutako larruazalagatik izango da, edo bizarragatik, edo auskalo... Lehengo batean hala galdetu zidaten: "Zu irakiarra al zara?".
..................................................................................
Gaur gauza bitxia eta polita gertatu da. Wee Waa aldera nentorren arratsalde partean abiada onean, haizea atzetik bultzaka nuela. Ingurua zelaia eta berdea da hemen, belardiak eta basoa tartekatzen dira paisaian. Halako batean kanguro talde handia agertu da nire ezkerraldean, 20 edo 25 beharbada, helduak, kumeak, tamaina guztietakoak, eta nire parean kokatu dira errenkadan, bata bestearen atzetik, ilara luze bat osatuz. Abiada bizian zihoazen haiek ere, jauzi luze eta dotoreak eginez eta, horrela, lerroz lerro jarraitu dugu tarte luze batez, elkarren ondotik, norgehiagoka bezala. Nik mirestuta begiratzen nien. Itsasontziei segika, saltoka eta jolasean aritzen diren izurdeak etorri zaizkit gogora. Gero abiada azkartu eta banan-banan zeharkatu dute errepidea nire aurretik, ederrak eta arinak, eta basoaren bestaldean ezkutatu dira.
................................................................................
Garai batean belauntzi batekin egin nuen amets, belauntzi bat eta mugarik gabeko itsasoak... Eta uste dut amets hura betetzen ari zaidala orain, marinela naizela, mundu zabaleko lurrak direla nire itsasoak eta bizikleta bat nire ontzia. Haizeak lagun ditut. Munduko azken bazterreraino heldu ninteke. Zergatik...? Nabigatzea ederra delako.

Darwin, 2002ko martxoak 13

Australiako kontu zaharrak (II)

Manuel, Edurne eta Juanjorekin. Sydney, 2002.

Zeelanda Berrian ia 8 hilabete pasa eta gero 2001eko azaroaren hasieran heldu nintzen Sydneyra. Nire hasierako asmoa Sydneyn astebete pasatzea bazen ere azkenerako ia hilabetea joan zitzaidan bertan. Lehenengo astea hiri erdiko ostatu batean eman nuen eta han Valenciako txirrindulari batekin egokitu nintzen, Juanjo, aurreko bi urteetan Europan eta, batez ere, Asian barrena ibilitakoa. Gero, Euskal Etxera joan nintzen egun batean Manuel eta Edurne ezagutu nituen eta segituan egin zidaten bere etxean egun batzuk pasatzeko gonbitea, nik pozik onartu nuena. Haiekin apurtu nuen azken hilabeteetako nire otorduen austeritatea eta baita dastatu ere Australiako ardo beltz goxoak. Sydneyra eta inguruetara hainbat txango egin genituen eta hala, egun batean, adibidez, Blue Mountains mendietara abiatu ginen, urrutitik oso itxura apala duen mendizerra baina behin bertaratuz gero hain ezdeusa ez dena; izan ere, haizpitarte, arroil eta baso zabal eta ederrez jantzitako mendi inguru ikusgarria da. Eta Manuelek hala eskatuta lanbide zaharrari ostera ekin nion eta tarte libre batzuetan, liburu eta koadernoa ondoan hartuta, saiatu ginen bere euskerari bultzadatxo bat ematen.

Manuel eta Edurne Hurlstone Park izeneko auzune lasaian bizi dira 20 bat minutura Sydneyko erdialdetik, trena hartuta. Auzoko denda eta zerbitzuak kale txiki batean biltzen dira; hantxe daude postetxea, kutxazain bat, janaridenda eta beste dozena erdi bat negozio xume. Horietako bat zapata-konpontzailearen dendatxoa zen eta haren aurretik pasatzen nintzen bakoitzean kirika egin ohi nuen, jakinminez, barrualdera. Kobazulo ilun bat zirudien eta bertan, nahas-mahasean, zapata zaharrak, larru pusketak eta zapatarien langintzako beste hamaika traste, tresna eta objektu pilatzen ziren. Egun batean sartu egin nintzen. Jabea Greziakoa zen. Kalearen bestaldean gizonezkoen ileapaindegia zegoen. Hura toki txukunagoa zen eta hari ere kirika egiten nion, bere itxura guztia, ez nekien ondo zergatik, oso etxekoa egiten zitzaidan. Hango nagusia ere greziarra zen, geroago jakin nuenez, eta grekoa eta inglesa nahasten ziren barruan, bezeroen hitz-aspertu luzeetan. Postetxeko enplegatua Asiakoa zen eta baita botikakoa ere. Izkina batean bizi zen medikua Sri Lankakoa. Eta auzotik irtenez gero, baina oso urrutira joan gabe, italiarren dendak zeuden, pizzeriak eta gazta, enbutido eta olibak saltzen zituzten janaridendak. Haginlariari ere bisita egin nion egun haietan eta hura nongoa eta Buenos Airesekoa izan! Gau batean jatetxe uruguaiar batean izan ginen afaltzen... Kultur-aniztasuna deitzen zaio horri hemen eta sarritan aipatzen den hitza da. Nik uste horrek edertzen duela Sydney beste ezerk baino gehiago, munduko puzzlearen hamaika zati, kolore eta distiren erakustaldi horrek... polita halako hiri bat.

Izan ere, gaur egun Sydneyko hiru biztanleetatik bat Australiatik kanpo jaioa da eta herrialde guztian ia laurden batek ez dauka britainar ahaiderik, ez aitaren ez amaren aldetik. Mende erdi batean, 1945az geroztik, Australiako biztanleriak jauzi ikusgarria egin zuen, 7 milioitik 18 milioira. Herri honek ateak ireki zizkien Europako etorkinei eta 1970. urterako 2`5 milioi "australiar berri" bizi ziren bertan, gehienak italiarrak eta greziarrak. Australiak jendea behar zuen bere eremu hutsak betetzeko  ("populate or perish") baina ez zuen edonor onartu. Irizpide eta muga garbi bat ezarri zuen: biztanle txuriak nahi zituen soilik. Australia Txuriaren Politikak erruki handirik gabe itxi zizkien ateak gainerakoei. 1970 urterako zirrikitu batzuk zabaltzen hasi ziren txurien gotorlekuan eta handik aurrera Asiako herrialdeetatik ere ehunka mila etorkin heldu ziren.

Kontraesana dirudi baina hala ematen du, Australiako gizartearen ezaugarria den kulturaniztasunaren ondoan erro zaharrak eta sakonak dituen beste joera bat ere bizi dela: kanpotarrenganako mesfidantzaz, aurreiritziz eta beldurrez osatutako bat. Azaroan hauteskunde orokorrak izan ziren eta agintean zegoen Howark kontserbadoreak irabazi zituen berriro. Deigarriena, ordea, zera da, Tampa-ren afera (1) gertatu baino lehen denek galtzailetzat jotzen zutela. Gertaera horrek eta horren ostekoak eman omen zion garaipena, alegia Australiara itsasoz abiatzen diren etorkinak geldiarazteko erakutsitako jarrera gogorrak. Australiako kostaldera iristea lortzen dutenen zoria ere ez da inbidiatzekoa. Asko Erdiko Ekialdetik babes bila etortzen dira eta errefuxiatuak izateko baldintzak bete arren atxilotuak izaten dira euren eskaeraren tramiteak irauten duen epe luzean. Azken asteotan espetxe hauetan ("detention centres" dute izena) gertatutako istilu eta matxinadak izan dira albiste komunikabide guztietan. Eta ia egunero egunkaria zabaldu eta inmigrazioaren eta populazioaren arazoa hortxe dago eztabaidagai.

Australia, 2002garren urtea

(1) Tampa: hondoratzen ari zen patera-ontziko 438 errefuxiatu afganistandar erreskatatu eta gero, Australiako kostara hurbiltzen utzi ez zioten Norvegiako zamaontziaren izena. Ikus: http://en.wikipedia.org/wiki/Tampa_affair.

Australiako kontu zaharrak (I)

Aurreko batean, etxeko ganbaran pilatzen diren gauza zaharren artean, aspaldiko paper eta idazki sorta batekin egin nuen topo, ustekabean. Galdutzat nituen gutunak ziren, Australian izan nintzen garaian idatzi eta hainbat laguni handik bidalitakoak. Hona hemen orain dela hamar urteko kontu zahar haiek.
 
MYALL CREEK

Bingara herri txikia da, beste bat gehiago, ia elkarren kopiak dirudite herri hauek. Gelditu gabe pasatu behar nuen baina kale nagusian turismo bulegoa ikusi dut eta sartu egin naiz. Hango arduraduna edadeko andre atsegina da eta Delungrako errepidean -nire bidean- interes historikoa daukan zerbait dagoela esan dit. Myall Creek izeneko tokian monumentu bat eraiki dutela orain dela ez asko, XIXgarren mendean han hil zuten aborigen talde baten omenez. Halako zerbait ulertu dut behintzat.

Aurrera jarraitu dut. Errepidean ia ez dago trafikorik. Eguerdia da eta bero egiten du. Ingurua bakartia da eta paisaian muinoak, belardiak eta zuhaitz eta zuhaizti bakanak ageri dira.

Myall Creek-en, errepidetik 200 bat metrora, picnic mahai pare bat dago eta bertan, itzalean, eseri naiz. Hauxe da tokia baina monumenturik ez dut ikusten. Nire inguruko belardiaren berdintasunean zuhaitz banaka batzuk dira nabarmentzen den guztia eta urrunago, behealde batean, etxalde bat. Izan ere, ez dago monumenturik hemen. Ez behintzat lurretik gora altxatzen den gisakorik, nik espero nuen bezala, bidezidor bat baizik, azkenean ohartu naizenez. Bidezidorra belar eta elorrien artetik barneratzen da lautadan eta kilometro inguruko ibilbidea osatzen du. Tarteka, 50 metrotik behin-edo, oroitarri bat dago. Eta oroitarriok, bakoitzean grabatutako hitz eta irudien bitartez, 1838. urtean hemen gertatu zen sarraskiaren berri ematen dute.

Urte hartako ekainean dozena bat gizon txuri abiatu ziren zaldiz bere ganadua lapurtu edo zegoen bazkatokitik aldendu zuen jendearen bila. Abeltzainek aborigenen lurrak eta ur putzuak bereganatuak zituzten abelgorria hazteko eta haiek ganadua hil edo urrunduz erantzuten zuten. Gizonak Myall Creek-era heldu zirenean aborigen talde bat topatu zuten han. Inguruko kolonoek otzan eta  baketsutzat zeukaten talde hau eta ia gauza ziurra zen ez zeukatela zeikusirik ganaduaren aferarekin. Hala ere, zaldizkoek elkarrekin lotu zituzten 28 gizon, emakume eta haurrak, pilota handi bat osatuz bezala, eta arrastaka eraman zituzten inguruetatik. Gero tiroz eta matxetez denak akatu, gorputz adarrak moztu eta sutara bota zituzten.

Bidezidorra bihurgune pare bat egin eta zuhaitz idor batzuen ondotik igaro da. Han, gerizpe ziztrinaren babesean, harrizko jarleku bat dago eta bertan eseri naiz atseden pixka bat hartzera. Eguzkiak gogor jotzen du eta izerdia tantoka datorkit kopetatik behera. Inguruan ez da beste inor ageri, neu naiz Myall Creek-eko zidorreko ibiltari bakarra. Baina oroitarriek ez dute amaitu bere istorioa azaltzen. Laster itzalaren babesa utzi eta aurrera segitu dut.

Ez, ez dute amaitu. Esaten dute, orain, Myall Creek-ekoa ez zela gertaera berria edo apartekoa izan eta garai hartan burutu ziren sarraski handiagoen testuinguruan kokatu behar dela. Hurrengo oroitarriek  datu gehiago gehitzen dute. Ordurako hirietan sektore batzuk nekatzen hasiak ziren horrenbesteko krudelkeriarekin eta hiltzaileak epaituak izan ziren. Lehenengo epaiketan errugabe atera ziren baina bigarren batean gizonetatik zazpi errudun jo zituzten eta urkatuak izan ziren. Hura izan zen aborigenak hiltzeagatik txuriak urkatu zituzten lehen aldia. Hala ere, horrek ez zituen geldiarazi sarraskiak eta ia beste ehun urtez errepikatu ziren halako krimenak. Azkena 1928. urtean.

Bidezidorraren amaieran oroitarri handiago bat dago. Adiskidetzeko urrats bat izan nahi du ibilbide honek -dio- eta Australiako txuriek eta aborigenek elkarrekin eraiki dute.

Ibilbidean atzera egin dut astiro eta hasierako picnik tokira heldu naiz. Toki honetatik bidezidorraren eta oroitarrien arrastorik ez da somatzen. Inguruan dena geldirik dago. Errepidetik, oso noizean behin, motor baten hotsa iristen zait unetxo batez. Gero isiltasuna berriro. Eguzkia zeru-lur bakartien jaun eta jabe da, bero zakarra egiten du. Bizikletako motxila batetik liburu bat atera eta gerizpean eseri naiz, ur-botila ondoan dudala. Eta irakurtzen hasi naiz:

Australiako lehen biztanleak orain dela 45.000/60.000 urte iritsi ziren kontinente honetara eta badirudi itsasoz etorri zirela Indonesiatik, Timor-etik beharbada. Geroztik, Australiako klima eta lurretara egokitu eta hemen bizi izan dira. Orokorrean onartzen da munduan etenik gabe iraun duen kulturarik zaharrenetakoa dela eta batzuek diote Australiako hizkuntz-familia munduko zaharrena izan daitekeela. Euren artea, mitoak eta sinismenak munduko zaharrenen artean daude. Ehiztariak, arrantzaleak eta fruitu-biltzaileak ziren. Ez zeukaten buruzagirik edo aginte-egiturarik. Ez zuten arroparik janzten, ez etxerik edo aterpe iraunkorrik eraikitzen. Ez zuten hazirik landatzen edo abererik hazten. Ez zeukaten zeramikarik. Jabetzaren zentzua ia ezezaguna zen haientzat eta euren hizkuntzetan ez zegoen "bihar" edo "atzo" esateko hitzik.

James Cook nabigatzaileak 1770. urtean ezarri zuen Britaina Handiko bandera Australiako ekialdeko kostan. Esan daiteke une horretan hasi zela kolonizazio europarra eta Australiako aro modernoa. 17 urte geroago Inglaterrak erabaki zuen lurralde urrun eta ia ezezagun hura presondegi egokia izan zitekeela eta bere espetxeetatik lehen lapur eta gaizkile taldea atera, 11 itsasuntzitan sartu eta hara bidali zituen. Guztira 1500 lagun. 1778ko urtarrilaren 26an gaur Sydney dagoen tokira iritsi ziren eta horixe da gaur, hain zuzen, Australiako egun nazionala.

James Cook Australiako ekialdeko kostara heldu zenean sinpatiaz eta harriduraz begiratu zien han aurkitu zituen gizon-emakumeei. Bere egunerokoan hau idatzi zuen: "Batzuek pentsatuko dute lurrean dagoen jenderik mixerableena dela baina gu europarrok baino askoz zoriontsuagoak dira. Lasaitasunean eta berdintasunean bizi dira. Lurrak eta itsasoak bizitzeko behar den guztia ematen diete..." Hondartzan eserita edo kanoa txikietan arrantzan ari zen jende haren jokabideak ere harridura sortu zuen Cook eta bere gizonengan. Etorri berriak han egon ez balira bezala jokatu zuten: "...apenas jaso zituzten begiak bere zereginetatik". Cook-ek honako hau ere idatzi zuen: "badirudi ez dietela baliorik ematen guk eskeintzen dizkiegun gauzei... ematen du nahi duten guztia guk alde egitea dela".

Europar gehienek, ordea, basatitzat hartu zituzten, gizakien mailara iristen ez ziren piztitzat ia. Eta ikuspegi horrek XX. mendera arte iraun du. 1960an, Queensland-eko eskolaliburu batek horrela aurkezten zituen gutxigorabehera eta 1967ra arte Gobernu Federalak ez zituen hiritartzat hartu: ez zituen zentsu nazionaletan sartzen eta ez zeukaten botoa emateko eskubiderik.

Inork ez daki ziurtasunez zenbat bizi ziren Australian europarrak heldu zirenean. 300.000tik 1000.000ra pentsatzen da. Baina XIX. mendearen bukaera aldera 50.000 edo 60.000 baino gehiago ez ziren izango. Kolonoek ekarritako gaixotasunak, batetik, eta sarraskiak eta hilketak, bestetik, izan ziren beherakada horren arrazoia. Gaur egun aborigenak Australiako biztanleriaren %1,5 inguru dira eta nekazal inguruetan edo "outback"ean (Australiako barrualdeko eremu mortu apartatuak) bizi dira.

Lapurtutako Belaunaldiak (The Stolen Generations). Izen hori ematen zaie 1910. urtetik 1970.era bere familietatik indarrez urrunduak izan ziren haur aborigenen belaunaldiei. Gobernuaren politika izan zen eta haurrak estatuaren ardurapeko zentroetara, misioetara edo adopzio-etxeetara bidaltzen zituzten. Gurasoekiko loturak hautsiz, haur horiek "zibilizatzea" eta mundu txurian integratzea izan omen ziren esperimentu horren helburuak. Inork ez omen ditu zenbaki zehatzak ezagutzen baina badirudi hamarren batetik heren batera izan zirela guraso aborigenei lapurtutako haurren kopurua. Esan behar da 1960 arte Australiako estatu gehienetan guraso aborigenek ez zutela bere haurren lege-zaintza; estatuari zegokion eskubide hori eta beraz nahi zuena egin zezakeen. Askotan haurrei esaten zieten bere gurasoak hilda zeudela; beste batzuetan ez zituztela gehiago maite. Gurasoen artean, eta minaren ondorioz, alkoholismoa eta suizidioak goreneko mailara igo ziren. 16 edo 17 urte zituztenean haur hauek "libre" geratzen ziren. Aukera ez zen erreza orduan ere: bere jatorrizko komunitateetara itzuli, ordurako arrotzak zitzaizkien bizimodura eta jendartera edo gizarte txuriko aurreiritzi eta mesfidantzen artean aurrera egiten saiatu.

Azken 20 urteetan Australiako gobernuen politika aldatu egin da. Zenbait kasutan lurrak itzuli dizkiete komunitate aborigenei. Diru gehiago gastatu dute eskola eta hospitaletan eta baita komunitateetako ekimen eta egitasmoei babesa ematen ere. Baina ez dirudi horrek aldaketa handirik ekarri duenik. Gaur egun, bizi-kalitatea eta ongizatea neurtzen duten adierazle guztietan (lana, hospitalizazioa, suizidioak, haurren heriotzak, espetxeratzeak...) aborigenak beste australiarrak baino 2tik 20ra aldiz okerrago daude. Aborigenak australiar txuriak baino 20 urte lehenago hiltzen dira, bataz beste.

Orduak aurrera joan dira. Beroaren erasoa apalduz doa eta laster errepidean egotea zeregin atsegina izango da berriro. Haize leun bat atera du. Zuhaitz eta belar hostoei xuxurlatzen die eta hauek, bere lozorrotik esnatuta, kulunka jarri dira. Zeruan hodei gris beltzak azaldu dira eta haizea da orain Myall Creek-eko ahotsa. Bere desolamenduan badu leku honek hunkigarria den zerbait. Aurrera jarraitu behar dut. Liburua itxi, ordeka bakartiari azken begirada bat eman eta abiatu egin naiz.

Darwin, 2002ko martxoak 14

Lizarrako konklabea

Lizarrako konklabea

Pasa den asteburuan izarrak eta planetak lerroan jarri ziren eta gertagaitza zena gertatu zen: bide luzeko eta amets handiko 15 nomada -15 lagun, zahar eta berri- bildu ginen Lizarran, nork bere bizikleta ondoan hartuta; tartean bi haur bidaiari: Maia, larunbat hartan bertan 5 urte bete zituena eta Unai, Bolivian jaio eta bere bizialdi ia guztia bidean eman duen ibiltaria (14 hilabete ditu orain). Gertakaria apartekoa eta munta handikoa zenez -ez baita erraza mundu zabalean gora eta behera ibili ohi direnak toki batean batera gertatzea- hitz sendo batekin bataiatu genuen bilkura: Konklabea.

Pasa den ostiraleko goiza (hilak 14) lainotua atera zuen, euri zantzuekin. Gasteizko Adurtza auzoan elkartu eta vasco-navarro trenbide zaharra hartuta -gaur egun bide berdea- ekin genion Lizarrara eramango gintuen 70 kilometroko zidorrari. Bazkari legea Maeztun egin eta iluntzerakoan iritsi ginen Lizarrara. Bidean bi zulaketa, kubierta bat lehertuta eta euri zaparradatxo batzuk izan genituen, hutsaren hurrengoko oztopoak tropel hartan zihoazen erraldoientzat. Larunbata Lizarran kontu-kontari pasa eta igande goizean bizikletetara berriro igo eta itzulbidean jarri ginen. Lainotua zegoen arratsaldea Azazetako mendatea jaisten hasi eta Arabako Lautadako soroak eta herritxoak begietan hartu genituenean. Bista ederra. Lainorik gabeko egunetan Gorbeia, Anboto eta Aizkorri ikusten dira handik, baita Aratz mendia eta Sakanako sarrera ere. Gu, ordea, Gasteiz aldera gindoazen, Lautadako bihotzera. Hantxe zegoen hiria, malenkoniazko gristasun batean bilduta.

Konklabearen arrakasta erabatekoa izan zen. Amaieran ez zen ez ke zuririk ez beltzik atera baizik eta ortzadar koloretsu bat, askotako ametsez, norabidez eta istorioz osatua. Ez genuen azkenean jakin denon kilometroak batuta miloi erdira iristen ote ginen, distantziak desagertu egin zirelako Lizarran. Planeta ibiltariak elkarrengana hurbildu ziren eta orbita gurutzaketa horren arrarotasuna eta edertasuna izango dira denon gogoan iraungo duten markak.

Parte hartzaileak: mundubicyclette familia (Alice, Andoni, Maia eta Unai); Aitor eta Iñigo Cyclotherapyko anaiak; Prudentziotarrak (Ruben eta Aurora); Hondarribiko Natxo Waterwewait; Tolosako Joanes Enbicialsur; Iker eta Sandra Mataukokoak; Luis Markina eta Emi, Burgoseko gonbidatu bereziak eta un servidor, Lontxo Munduanbarrena.

Washington - Montana - Idaho - Oregon - Euskal Herria

 NONDIK NORA: Bellinghan (2012ko abuztuak 18) - EVERETT - Rockport - Winthrop - Tonasket - Sandpoint - Whitefish - Polson - MISSOULA - Salmon - Stanley - BOISE - New Meadows - Council - Enterprise - Walla Walla - Richland - Ellensburg - Leavenworth - EVERETT  (urriak 7). Guztira: 3433 km. -  EUSKAL HERRIA (2012KO urriak 19).

 "On the old highway maps of America, the main routes were red and the back roads were blue. Now even the colors are changing. But in those brevities just before dawn and a little after dusk -times neither day or night- the old roads return to the sky some of its color. Then, in truth, they carry a mysterious cast of blue, and it´s that time when the pull of the blue highway is strongest, when the open road is a beckoning, a strangeness, a place where a man can lose himself." ("Blue Highways" liburutik)

 

MV Kennikott, 116 metroko bidaiari eta auto-ontzia, 2012ko abuztuaren 13garren egunean, udako arratsalde garbi batean, abiatu zen Alaskako Whittier herritxotik eta bost gau eta 1200 itsas milia geroago iritsi zen bere helmugara, Washington estatuko Bellinghan-eko portura. Bost egun eskaseko itsas bidaia Alaska eta British Columbiako kostari hegoalderantz jarraituz, bizikletaz ia hiru hilabeteko ibilaldia izan zena -Kanadako mugatik Alaskako Anchorage hirira- berdintzeko. Aukera gutxi nituen Alaskatik irteteko eta azkenean huraxe hobetsi nuen.

Egun lasaiak izan ziren. Ontziko goiko kubiertan, Solarium izena zuen areto zabalean, jarri genituen kanpindendak eta zabaldu lozakuak bidaiari "pobreok" -kabina eta ohe bat bat ordaintzeko beste ez genuenok- eta, alde horretatik, egun haiek aldaketa gutxi ekarri zieten nire ohiturei: ordurarte bezala kanpatuta eta koltxoneta mehe baten gainean igaro nituen gauak -eta baziren horrenbestez bi hilabete, oso-osorik, ohe baten biguna dastatu gabe- eta otorduak ere neronek prestatzen jarraitu nuen, ez baso eta tundrako kanpaldietan gauero pizten nuen gasolinazko su txikian, baizik eta kafetegiko mikrouhin labe aseptikoa erabiliz. Muga horiek ezartzen zizkien MV Kennikott-ek gure ohitura nomadei. Baina berritasun nagusia itsasoa zen, noski. Bertan zegoen, orain, zapaltzen nuen lurra eta bizikletaren eskulekuari barik  kanpoko kubiertako burdin-hesiari helduta so egiten nion inguruko munduari. Begiratoki horretatik zaintzen nuen Kennikott ontziak Barne Itsasbidea -The Inside Passage- deritzon kanal eta uharte-labirintoetan barrena egiten zuen aurrerapena. Zeru garbiak eta itsaso barea lagun, trabarik gabe gozatu ahal izan nuen kostalde hurbileko baso, mendi eta gailur txurien edertasuna eta baita begiztatu ere, noizik behin, ur urdinetatik ernetzen ziren baleen bizkar ilunak eta ondorengo ur-zorrotada airean. Gauez sehaska handi baten itxura hartzen zuen MV Kennikott-ek: bere kulunka leunarekin hartzen ninduen loak eta halaxe esnatzen goizak.

Bellinghan-era iritsi ginen goiza ere ederra atera zuen, eguzkitsua eta epela. Anari, ontzian ezagutu nuen Zaragozako neskari, eta bere mutilagunari agur esan -Alaskako izokin faktoria batean lanean arituak ziren- eta portuaren inguruko kale atseginetan barruratu nintzen. Jack eta Isa, egun hartan ostatu behar ninduten Warmshowers-eko kideak (1), zain nituen eta haiek bizi ziren auzo aldera jo nuen. Gogoan dut haruntza nindoala gertatu zen zerbait: nire ondotik pasatzean auto baten gidariak abiadura moteldu eta burua leihatilatik aterata oihu egin zidan: "Good luck wherever you go!!"  (zoazen tokira zoazela, ondo ibili!!). Eta besterik gabe, niri ezer esateko betarik eman gabe, aurrera segitu zuen. Estatu Batuak, ustekabez eta kontrastez betetako herria: aldizka hain arrotza eta urruna, aldizka hain ederra eta abegikorra. Bellinghan-eko goizak seinale onak eskainiz ematen zidan ongi etorria.

Jack eta Isa bikote ezin jatorragoa suertatu zen. Jatorriz txinatarrak -cantoneraz eta mandarineraz zekiten- kanadiar nazionalitatea zeukaten eta Estatu Batuetan bizi ziren. Haien etxean bi gau eman eta biharamunean Everett aldera abiatu nintzen, Wall anaiak agurtzera.

(1) Warm Showers: bizikleta -bidaiarioak elkarrekin harremanetan jartzea eta elkarri laguntzea xede duen nazioarteko taldea.