Munduan Barrena Bizikletaz

Nikaragua

2012-01-05T20:46:00.000-08:00

NONDIK NORA: Los Chiles (Costa Rica) - San Carlos (Nikaragua, 2011ko abuztuak 23) - Acoyapa - Santo Tomas - Juigalpa - Comalapa - Camoapa - Muy Muy - Matagalpa - Sèbaco - Malpaisillo - Leon - Ciudad Sandino - Managua - Masaya - Granada - Tipi Tapa - San Benito - Ciudad Dario - Sebaco - Esteli - Ocotal - Las Manos (Honduraseko muga, 2011ko urriak 6). GUZTIRA: 973 km.

Nicaragua

Chozas de paja,
Tierra, tierra,
Casitas de confite,
Monte, monte,
Y Managua
Paloma blanca encerrada
Entre un lago infinito
Y una espada.

(Virginia Grütter)

"Ay Nicaragua, Nicaraguita..."

2011ko abuztuak 23. Los Chiles (Costa Rica) - San Carlos (Nikaragua)

Los Chiles -Costa Rica iparraldeko herria, Nikaraguako muga ondoan- toki lasaia eta atsegina da. Frio ibaia dauka alboan eta ibai hori nabigatu beharra dago Nikaraguara sartzeko, mugaz iparralderaxeago dagoen San Carlos herrira iristeko.

Pasaporteak eta nortasun agiriak labur aztertu ditu funtzionari batek eta ondoren bidaiariok, 25 edo 30en bat guztira, txalupara igo gara. Eguerdia-edo izango da eta hodei beltz lodien artetik filtratzen den eguzkiak min emateraino berotzen du. Ibaiko urak geldirik daude, berunezko ispilu bat dirudite. Presarik gabe abiatu da ontzia. Basoa dugu bi aldeetan, tropikoetako zuhaitz-ore trinkoa. Tarteka soilgune txikiek eteten dute trinkotasun berde eta heze hori, oholezko etxetxo zarpailak ageri dira orduan ibaiaren ertzetan, zuhaitz enborrez egindako kanoatxoak uretan, agian gizonen bat hamaka batean etzanda guri axolagabe begira. Gero berriro oihan itxia eta bera urratzen duen ubidea, gu aurrera garaman ibai mantsoa. Zeru goibelak zaparrada txikiak bidaltzen dizkigu noizik behin, lasai goaz hala ere, txalupako sabaiko olanak ondo babesten gaitu. Bat-batean ibaia zabaldu eta itsasoaren adinakoa ematen duen ur eremu gris, metaliko, geldi batera iritsi gara. Cocibolca lakua da, Nikaraguako handiena. Nikaragua lakua ere esaten zaio, edo "laku handia" besterik gabe. Bidaiari-ontzi bat dabil bertan, gugandik ez hain urrun. Gure txaluparen aldean ikaragarri handia ematen du, hiru solairu edo gehiago izango ditu. Sandinisten bandera gorri-beltza darama goiko aldean, masta batean zabalduta; indarge dago zintzilik oihala, haizerik ia bat ere ez dabil-eta. Itsaso geza horretan barruratu eta urrunduz doa apurka eta nik begiekin jarraitzen diot. Urak eta zeruak bat egiten duten laino ilun hartarantz doa. Nora? Granadara? Ometepera? Solentinameko uharteetara? Ontzi horretan egon nahi nuke nik ere, ez dadila amaitu gaurko nabigazioa, eraman nazala laku eta zeruertz lainotsu horietan barrena, argi metalikoaz bestaldeko sekretuetarantz, Ernesto Cardenalen babeslekurantz, agian... Ez, gure txalupak bira txiki bat egin eta San Carlos-eko kairantz doa. San Carlos, arrain disekatu bat, lakua bera bezain geldi eta mutu, ur ilunetatik irtenda dirudien etxe multzoa. Ezkata grisak dira zinkezko teilatuak. Kaian gaude dagoeneko, nor bere fardelak eta kutxak porlanezko plataforman lehorreratzen. 45 bat minutu Los Chiles-etik abiatu garenetik. Emigrazio bulegoak berria ematen du, Che Guevararen irudi bat dago eskuineko horman. 12 dolar ordaindu ditut. Polizien jarrera lagunkoia eta profesionala da. Zigilu berria pasaportean dut jadanik. 25 urte lehenago bezala, 23 urte lehenago bezala, 13 urte lehenago bezala. Nikaraguan berriro. Nire lehen Latinoamerikan. Nire betiko Latinoamerikan.

Bizikletari eskulekutik heldu eta kalera irten naiz. Jendearen begiradek eman didate atentzioa: begirada serioak, adeitasunik erakusten ez dutenak, hotzak. Neska ilehori bi igaro dira kaletik. Hemen kanpotarrok ez dugu pasaporterik behar geure arroztasuna erakusteko, hamaika xehetasunek nabarmentzen gaituzte. Baina urre distira hori, esnezko larruazal hori, bestetasunetik datozen tximistargiak dira, edo oihuak, beste modu batera esanda. Nahi gabe eta eskubide osoarekin egiten diren oihuak, nolanahi den. Gizonen begiak ikusten ditut iparralde urruneko bi neskei segika, orratzak dirudite, desatsegina egin zaidan zorroztasuna dute. Hotza sentitu dut une batez eta atzera begiratu dut, Frio ibaiaren aldera, Costa Rica aldera.

Goseak amorratzen nago eta malekoi ondoko jantoki batean "gallopintoa" eta pitaya-ura eskatu ditut. Gero hotel bila abiatu naiz, Solentinamera joateko ideia ez dut baztertu oraindik. Batetik bestera ibili arren ez dut nire presupuesto eta gustuen barruan dagoenik aurkitu. Azkena sartu naizen ostatuan -egurrezko etxe handi, zahar bat- logela soil-soil bat erakutsi didate, poxpolo kutxa baten tamainakoa: oholezko hormak, ohe txiki bat eta zutik egoteko toki justua haren ondoan. Prezioa galdetu dut. "200 cordoba" . Bere ohiko balioaren halako lau, gutxigorabehera, kalkulatu dut. Gringoaren zerga. Ugazabandreari agur esan diot, erdi purrustada batez. Lehor begiratu didate berak eta bere ondoan dagoen gizonak. Aurrera joko dut. Adio San Carlos. Beste bat arte Solentiname.

Quintalidia herrixkako eskolan egin dut lo, San Carlos-etik 8 bat kilometrora. Don Adolfok eman dit horretarako baimena, ikasgela berriko lanak ere berak zuzentzen ditu. Ez du herdoilik mingainean eta, ez bat eta ez bi, nirekin hasi da bere amorrua husten: "Sandinistak... lapurrak, horixe besterik ez dira, pobreen gobernua direla esan eta guk geuk eraiki behar dugu ikasgela berria ia dirurik eta laguntzarik gabe... Sandinoren izena ere lapurtu dute, Sandino liberal bat zen... baina ez pentsa, Libiako Gadaffi horrekin egiten ari diren moduan, halaxe botako dugu guk ere diktadore komunista hau...".

Arratsa da, laster ilunduko du. Don Adolfo eta bere langileak inguruko etxeetara abiatu dira eta ni bakarrik gelditu naiz. Afaria prestatu eta mauka-mauka irentsi ondoren esterilla zabaldu dut lurrean, arbelaren azpian. Gainetik eltxo-sarea atondu dut arretaz. Gustatzen zait aulki eta pupitre zahar hauen artean egotea, eskola galdu honetan. Gaurko nire jauregia da, bost izarreko hotel batean ez nintzateke hobeto sentituko (egia esan, sekulan ez naiz egon bost izarreko hotel batean). Lotarako ordua. Loa oin-puntetan hurbiltzen. Nikaraguako gau isila kanpoan. Nikaragua... bihotzeko Nikaragua...

...................................................................................

San Carlos-etik Santo Tomas-era 140 kilometroko asfalto leuna, berri-berria, dago. Landa berdeak, arbolatuak askotan, oholezko etxetxo umilak, zaldizkoak, behi taldeak, auto banaka batzuk, aldapa gutxi... horixe eskaintzen du bideak. Baita azaroaren 6an egingo diren lehendakaritzarako hauteskundeen propaganda-iragarkiak ere. Acoyapatik aurrera dagoen bidegurutzean Daniel Ortega zahartu eta nekatu bat ikusi dut arrosa koloreko kartel erraldoi batean: "Nicaragua, cristiana, socialista y solidaria" leloa dauka idatzia ondoan. Eguerdian iritsi naiz Santo Tomas-era. Orain dela 23 urte egon nintzen hemen azkeneko aldiz eta, pentsatzekoa denez, herria aldatuta aurkitu dut. Hoberako. Nik gogoan nuen herri trakets hura, 1988koa, ez da gehiago ageri. Ez behintzat erdialde guztian: kaleak galtzadarriz ondo atonduta daude, eta garbi; enparantza nagusia, 1988ko Juana urakanak guztiz soildu zuena, zuhaizti itzaltsu eta atsegina da berriro. Hazi egin da baina txikia eta lasaia da oraindik Santo Tomas.

Arrazoi bakar batek ekarri nau hona: Mollarri izeneko aroztegiak. Zarauzko lagun talde baten ekimenari eta lanari esker jaso zen aroztegia 1986an, Euskal Herritik eramandako makinekin, eta Chontales departamenduko handiena eta onena omen zen garai hartan (1). 1988an pare bat hilabete pasa nituen nik bertan, Barakaldoko Carlosekin. Geroztik, eta gaur arte, tokiaren ia bat ere berririk izan gabe joan zaizkit urteak.

Mollarri herritik kilometro batera-edo zegoen, Ramara zihoan errepidearen ondoan. Santo Tomasera sartu eta ia zuzenean abiatu naiz hara, herrian denborarik eman gabe. Zutik iraungo ote du Mollarrik? Auskalo. Urte asko joan dira eta Nikaraguan gauza asko aldatu. Zaila da igartzea. Eta zabalik eta lanean aurkitu ezkero, nor ibiliko da han? Ezagutuko ote dut inor? Ez dut uste, garai urrun haietatik bi pertsona baino ez ditut gogoan: Maria sukaldaria, eta hitz gutxiko mutil lotsati eta atsegin bat, Bernardo. Aldapan behera noa astiro ezkerreko maldari begira. Herria atzean da eta etxe banaka batzuk baino ez dira ageri orain zuhaitzen artean. Halako batean, begiz jo dut garai bateko eraikin handia: zinkezko teilatu grisa eta porlanez eta burdinsarez egindako hormak, goi txiki batean. Gu gorago, egurrezko etxean, bizi ginen. Bizikletatik jeitsi eta lurrezko bidexkatik gora eraman dut bultzaka aroztegiko sarreraraino. Iritsi baino lehen entzun dut makinen hotsa.

Bizikleta kanpoan utzi eta sartu egin naiz. Zerrautsa eta makina ebakitzaileen zaratotsa. Ile txuriko neska bat izkina batean eserita. Gizon batzuk makinen inguruan. Baina nire begiak eskuadradoran makurtuta panel bat mozten ari den mutilarengana joan dira zuzenean. Badu zerbait... ez du ematen hemengoa... Nire begirada sentitu balu bezala begiak altxatu ditu berak ere. Erabateko harridura adierazten dute orain nigan josita dauden begi horiek. Egia esan, ni bera bezain harrituta nago. Segundu erdi bat baino ez, zeren mozten ari den panela bertan behera utzi eta korrika batean baitator nigana, nire izena oihu batean errepikatuz. Besarkatu egin nau.

Rafael Garde da, otxandiotarra, eta ile txuriko neska, Gemma, Debakoa. Gasteizen bizi dira biak aspalditik eta aspalditik ezagutzen dugu elkar. 80ko urte haietan Rafak -arotza lanbidez- urtebete eman zuen aroztegi honetan eta orain udako oporrak aprobetxatuz bueltatu da hona. Guztiz ustegabeko egokiera izan da, aspaldi baita elkarren bat ere berririk ez dakigula.

....................................................................................

1979ko uztailaren 19an Nikaraguako izena -3 bat miloi biztanleko herri pobre eta gehien bat nezakaria, orduan- munduko komunikabide askotako titularretan hizki handiz agertu zen: egun hartan FSLN (Frente Sandinista de Liberaciòn Nacional) talde gerrilaria eta haren inguruan bildutako herria Somoza familiaren armada garaitu eta Managuan sartu ziren; 43 urtetako diktadura amaitua zen horrenbestez. Egun hura izan zen Iraultza Sandinista deitu izan denaren hasiera (2). Handik aurrera, eta hamar urtez, Nikaragua erreferentzia-puntua izan zen munduko pertsona ezkertiar eta aurrerakoi guztientzat. Nikaragua eta iraultza sandinistaren aldeko babes eta elkartasun taldeak onddoak bezala sortu ziren munduko bazterretan eta milaka eta milaka izan ziren nazio askotatik hara joan eta Nikaragua berri hartan gertatzen ari ziren aldaketen lekuko izan zirenak. Makina bat han gelditu eta era askotako kooperazio lanetan aritu ziren. "Internazionalistak" deitzen zieten.
...................................................................................

Bai, milaka eta milaka erakarri gintuen iraultza sandinistaren itzal erromantiko eta irekiak. Nikaraguak ateak parez pare zabaldu zituen eta hango hirietara, herrietara, eta atzerriko bisitari bat sekula ezagutu gabeko urrutieneko nekazari komunitateetara ere iritsi ginen "internazionalistok". Gioconda Belli Nikaraguako idazlearen esaldi bat famatu zen garai hartan: "La solidaridad es la ternura de los pueblos".
....................................................................................

Si todo es corazón y rienda suelta
y en las caras hay luz de mediodía,
si en una selva de armas juegan niños
y cada calle la ganó la vida,

no estás en Asunción ni en Buenos Aires,
no te has equivocado de aeropuerto,
no se llama Santiago el fin de etapa,
su nombre es otro que Montevideo.

Viento de libertad fue tu piloto
y brújula de pueblo te dio el norte,
cuántas manos tendidas esperándote,
cuántas mujeres, cuántos niños y hombres

al fin alzando juntos el futuro,
al fin transfigurados en sí mismos,
mientras la larga noche de la infamia
se pierde en el desprecio del olvido.

La viste desde el aire, ésta es Managua
de pie entre ruinas, bella en sus baldíos,
pobre como las armas combatientes,
rica como la sangre de sus hijos.

Ya ves, viajero, está su puerta abierta,
todo el país es una inmensa casa.
No, no te equivocaste de aeropuerto:
entrá nomás, estás en Nicaragua.

(Julio Cortazar, Managua, febrero de 1980, "Nicaragua, tan violentamente dulce")
...................................................................................

Eta sartu egin ginen. 1986ko uda zen eta ondo gogoan dut hegazkineko atea ireki eta herri hark egin zigun lehen agurra: ez ziren banderak edo kanta iraultzaileak gure zain zeudenak baizik goitik behera bildu gintuen eta birikak estutu zizkigun aire bolada bero, heze, astun bat. Gehienontzat iraultza batera ezezik tropikoetako herri batera hurbiltzen ginen lehen aldia ere bazen hura.

Ia lau hilabete eman nituen han. Gazte eta berde ginen eta uste dut ez genekiela ondo nora gindoazen. 86. urtea ez zen Julio Cortazarren poemako 80 hura, edo haren ondokoak, zeinetan iraultzaren lorpenak eta haiek sortutako ilusioa eta esperantza nagusi ziren artean giroan. 86an Nikaragua gerran zegoen, gerra nazio ia guztira zabalduta zegoen, armak non-nahi ziren eta nahiz eta tiro hotsak gutxitan iritsi hiri eta herri nagusietara herria odolustutzen ari zen: zerbitzu militarra derrigorrezkoa zen eta Nikaraguako gazteak barra-barra hiltzen ziren mendietan; ekonomiari ere kalte larria egiten zion Estatu Batuetako Reagan presidenteak sustatutako gatazka hark: inflazioa handia zen eta hasierako urteetako lorpenei eustea eta merkatuak hornituta mantentzea gero eta zailago.
Iraultzak ez zuen atsedenik ia ezagutu. Nikaragua berriaren etsaiek segituan ekin zioten ametsa zapuzteko ahaleginari. Hala dio Gioconda Bellik "El país bajo mi piel" liburu autobiografikoan: "Un año después de que alcanzáramos incrèdulos y exultantes nuestros más enfebrecidos sueños, mi país volvió a la guerra, al desangre... En vez de maná del cielo llovieron balas; en vez de cantar en coro, los nicaraguenses nos dividimos; en vez de abundancia, hubo escasez"
...................................................................................

"Gerra garaian", "En el tiempo de la guerra". Horrela hitz egiten dute nikaraguarrek 80ko urte haietaz. Horrela izendatzen dute orain garai hura: "el tiempo de la guerra". Hamarkada hura gogorra eta aberatsa izan zen, Nikaraguako historian mugarriak izan ziren gertaeraz betea, baina badirudi oroimenean gelditu den marka lehena, nagusia, gerraren latza izan dela.

Gaua da eta Rafa eta Gemmarekin nago Santo Tomaseko jatetxe batean. Ez gaude bakarrik, gurekin dira aroztegiko langileak eta baita Fatima eta Pedro ere, Comite de Desarrollo Comunal-eko kideak, eta gure anfitrioak, beraien etxean baikaude ostatuta egun hauetan. Nire ondoan eserita Bernardo dago. Bai, 88an Mollarrin ezagutu nuen mutil lotsati eta hitz gutxiko hura 43 urteko gizona da orain eta bi seme ditu; aroztegian jarraitzen du lanean eta izakera ez zaio aldatu: ez du erretzen, ez du edaten (ebangelista izan gabe, ez da marka makala!) eta garai bateko zuhurtasun berdina erakusten du oraindik hitz egitean. "Zer moduz Bernardo?" galdetu eta beti erantzun bera jasotzen dut: "Màs o menos..." Gizon jatorra da, lehengo lepotik burua horretan ere.

Gaur, ordea, lagunarteko giroak eta mahai gainean pilatuz doazen Toña eta Victoria garagardo-botilek (salbuespen bat eginda berak ere edan du bat edo bi) mingaina askatu diote pixka bat. Esan dit nola gerra-urte haietan bera ere soldadu ibili zen gudatokietan, mendietan, denbora luzean gainera. Labur eta ohiko aldarte serioarekin esperientzia haren xehetasun batzuk eman dizkit. Eta halako batean mixeria hura -gerra guztien mixeria- laburbildu du lau hitzetan. Isilean, bere golkorako bezala, ahoskatu ditu: "Aquello era una mortandad".
...................................................................................

Norbaiti entzun nion behin Euskal Herria izan zela urte haietan Nikaraguara "internazionalista" gehien bidali zuen munduko herria, ez kopuru absolutuetan jakina, baina bai bere populazioaren neurri txikia kontuan hartzen bazen. Auskalo, ez dakit horrela izan zen eta ez dut uste inor datuekin hori frogatzeko moduan dagoenik (interesgarria izango zen dena den halako estadistikak izatea...) baina egia da makina bat euskaldun -uholde bat ia, esango nuke- bidaiatu ginela Nikaraguara urte haietan. Gazteak gehienok. Denok iraultzaren aldekoak -jakina!- baina halakoetan gertatu ohi denez hara eraman gintuzten motiboak, egiatan, askotarikoak izan ziren eta elkarrekin nahastuak gehienetan: jakinmina, abenturarako gogoa, turismoa, Nikaraguaren eta hango prosezuaren aldeko egiazko interesa, arrazoi pertsonalagoak (giroa aldatzeko edo heroinari izkin egiteko nahia)... Nikaragua "modan" zegoen, bolo-bolo zebilen bere izena, eta bere ospea, gure artean. Kortaturen abestia tabernetan entzuten zen, Nikaraguaren aldeko jaiak eta ekintzak non-nahi egiten ziren. Gauza batek ematen dit orain atentzioa: zein azkar itzali zen bor-bor hura. Esan lezake norbaitek 1990ko hauteskunde porrotak eta sandinista batzuek ondoren hartu zuten jokabideak (3) esplikatzen dutela urruntze hori. Ez dakit... Beste zerbait ere egiten zait deigarri: uholde hartatik zein testigantza gutxi gelditu den, idatzizko zein testigantza gutxi esan nahi dut. Ez naiz ari analisi politikoen aldetik edo garai hura deskribatuz egin daitezkeen liburuez (beharbada badira halakoak...); gogoan dudana kontakizun pertsonalagoak dira, xumeagoak nahi bada, norberaren esperientzia jorratzen duten horietakoak. Milaka euskaldun haiei Nikaraguak oso bizipen berri eta baliotsuak eskaini zizkien, ordura arte ezezagunak zitzaizkigun toki, bizimodu eta egoeren aurrean gertatu ginen, oso egoera berezien aurrean, eta horrek, dudarik ez, bihotza ikutu zigun. Esango nuke gure artean denetarik egon zela, ezjakintasuna, folklorismoa eta arinkeria ez ziren falta izan, oker asko egin ziren, baina benetako gogoa, ahalegina eta herri harekiko maitasuna ere isuri genituen (batzuek bizia eman zuten, Ambrosio Mogorronek, kasu) (4). Nikaraguak biluztu egin gintuen, lezio asko eman zigun, geure onena emanarazi ere bai. Baina nik dakidala esperientzia guzti haietatik, zoritxarrez, ez da idatziz ezer gelditu. Nik ez dut behintzat halakorik ezagutzen.

.................................................................................

Santo Tomas-en hamar bat egun egin nituen, Rafa, Gemma, Fàtima eta Pedrorekin. Gero Juigalpatik pasatu eta Comalapara abiatu nintzen. Comalapa Chontales departamenduko mendietan dagoen herri txiki bat da eta 86an han elkartu ginen, eta lanean elkarrekin aritu, internazionalista euskaldunak eta alemanak. Comalapa ere aldatuta aurkitu dut. Hala esaten nion, handik bidalitako gutunean, lagun bati: "Herria oso aldatuta dago eta hoberako, kaleak adokinatuta, dena txukun, parke berria... Etxeak itxura aberatsekoak, edo ez hain pobreak, zainduak... ganaduzaleak ez dira nonbait hain gaizki bizi hemen...Liberalen gotorlekua dela ematen du, Aleman-en propaganda alde guztietan dago (azaroan hauteskundeak). Jaten ematen zigun andrearekin izan naiz (Doña Ticha), garai haietako ezagunetatik bera da herrian dagoen bakarra, beste batzuk Managuan edo Costa Rican dabiltza, beste askotxo hilda daude. Hitz eta pitz aritu gara gure jantokia zen gelan (etxea ez da ia aldatu). Rosinarekin eta Papachurekin (Linorekin) asko gogoratzen da..."

Comalapatik Matagalpara jo nuen eta handik Leon-era. Bidean, Malpaisillo herrian, geldialdi bat egin eta Mertxe Brosarekin izan nintzen. Mertxe andoindarra 81ean etorri zen lehenengo aldiz Nikaraguara eta 83az geroz hemen bizi da. Ondo ezagutzen du herria eta oso kritikoa da gaur egungo sandinismo ofizialarekin: " Frentea (FSLN, Frente Sandinista de Liberaciòn Nacional) Daniel Ortegaren eta bere emazte Rosario Murilloren agindupean dagoen enpresa bat da, famili-proiektu bat, guztiz bertikala... botereari eustea da orain haien kezka lehena..." (5).
Leon, hiri kolonial polita eta lasaia da (Granada baino atseginagoa, nire ustez) eta han bi aste eman nituen, pasaporte berri baten zain (zaharrari orriak amaitu zitzaizkion). Leon-en lau txirrindulari ezagutu nituen, bi nafar -Javier eta Ruben-, Paul estatu batuarra eta Pedro madrildarra . Javier, Paul eta Pedro hegoaldera doaz eta Kolonbian daude orain; Ruben orain dela egun gutxi bueltatu da Estatu Batuetatik etxera (http://sudamericabtt.blogspot.com/). Leon, Masaya, Granada, Ciudad Dario... toki horiek guztiek eskaini zizkidaten pasadizo eta enkontru interesgarriak baina beste baterako utzi beharko horien kontaketa... gaueko hamar eta erdiak dira orain eta motxilak prestatu eta ohera joan beharra daukat. Gasteizko bi lagunen bisita izan dut Eguberri eta urte hasiera honetan eta haiekin zabaldu den parentesia gaur itxi da. Bihar berriro bidez bideko bizimodura bueltatuko naiz, errepidera alegia. Urte Berri On guztiei.

Oaxaca, Mexiko. 2012ko urtarrilak 5

(1) Zarauztar haietatik honako hauek ezagutu nituen nik: Ezkerra, Kukulu, Hugo eta Danel. 25 urte geroago makina haiek gehienak lanean ari dira oraindik, tartean Euskal Herrian egindako bi: Gasteizko Sierras Alavesas enpresako zinta-zerra bat eta Iruñako "Ortza" markako eskuadradora bat.

(2) Se conoce como Revolución Sandinista o Revolución Nicaragüense al proceso abierto en Nicaragua en 1978, y que se extendió hasta febrero de 1990, protagonizado por el Frente Sandinista de Liberación Nacional (llamado así en memoria de Augusto César Calderón Sandino) en el que se puso fin a la dictadura de la familia Somoza, derrotando al hijo de Anastasio Somoza, Anastasio Somoza Debayle, sustituyéndolo por un gobierno de perfil progresista de izquierda.^[1]

La lucha contra la dictadura de los Somoza, que ya había comenzado a finales de los años 50 del siglo XX se intensifica significativamente en 1978. En marzo de 1979 se firma el acuerdo de unidad por parte de los representantes de las tres fracciones sandinistas y se decide impulsar la lucha. En junio se hace el llamamiento a la "Ofensiva Final" y a la huelga general y el 19 de julio de 1979 las columnas guerrilleras del FSLN entran en Managua, con un amplio respaldo popular, consumando la derrota de Anastasio Somoza Debayle.^[1]

El nuevo gobierno, formado por un amplio espectro ideológico con presencia socialdemócrata, socialista, Marxista-leninista y con una influencia muy grande de la teología de la liberación, trataron de introducir reformas en los aspectos socio-económicos y políticos del Estado nicaragüense, tratando además los problemas relativos a la sanidad, la educación y reparto de la tierra que el país sufría, logrando avances significativos y reconocidos internacionalmente.^[2]

La oposición armada realizada y organizada por los Estados Unidos, que organizó la llamada contra y hundió al país en una guerra civil, junto a diversos errores de gobierno achacables a la inexperiencia de los sandinistas llevaron a Nicaragua a una posición económica crítica que hicieron que el FSLN perdieran las elecciones de febrero de 1990 en favor de la UNO presidida por Violeta Chamorro poniendo fin al periodo revolucionario. (Wikipedia)

(3) "Ordura arte esandakoen eta egindakoen kontra bihurtu ziren" sandinistez ari naiz. Eduardo Galeanoren hitzak dira, oker ez banago. Eta oker ez banago, 90eko hauteskundeak galdu ondoren ideal iraultzaileak alde batera utzi eta kezka nagusia bere posizio ekonomikoa ziurtatzea izan zuten sandinistei daude zuzenduta.

(4) Ambrosio Mogorrón erizain bilbotarra Bocayn hil zuen mina batek 1986an. 34 urte zituen orduan eta 1980az geroztik zegoen Nikaraguan, osasunaren arloan lanean. "Ambrosio llegó a Nicaragua en 1980. Había nacido en un pueblito pobre de la provincia española de Cuenca y emigró con sus padres a Bilbao, en el país vasco, buscando trabajo en las minas y en los altos hornos. Trabajó como obrero agrícola en Francia y en Madrid estudió enfermería, mientras seguía trabajando para pagarse los estudios. A los 27 años, con el diploma fresco, se ofreció voluntario para alfabetizar en Nicaragua. Fue destinado a una brigada de Salud que apoyaba a los alfabetizadores en la zona minera de Bonanza (Zelaya Norte). Después, decidió quedarse, en el poblado de San José de Bocay, al norte de Jinotega. Es ésta una de las regiones más selváticas, montañosas, olvidadas, atrasadas, pobres e incomunicadas de toda Nicaragua..." (Envio aldizkaria, 1986ko ekaina, http://www.envio.org.ni/articulo/491)

(5) 1979tik 1990era, iraultza sandinistaren hamarkadan alegia, Daniel Ortega izan zen Nikaraguako lehendakaria. 2006an, hauteskundeak irabazi eta berriro eskuratu zuen lehendakaritza. 2011ko azaroko hauteskundeak ere berak irabazi ditu. Urte guzti horietan FSLNko (Frente Sandinista de Liberaciòn Nacional) buru egon da.

Kolonbia, Panama, Costa Rica (Tegucigalpa, 2011ko urriak 12)

2011-10-12T18:27:00.000-07:00

NONDIK NORA: Ipiales (Ekuador/Kolonbiako muga, 2011ko apirilak 20) - Pasto - Popayan - CALI - Salvajina urtegia - Piendamo - Silvia - Totorò - Inzà - San Andres de Pisimbalà (TIERRADENTRO) - Tarqui - SAN AGUSTIN - Neiva - Girardot - Nariño - Cambao - Libano - Murillo - Parque Nacional Los Nevados - Termales del Ruiz - MANIZALES - Aranzazu - Salamina - Aguadas - Sonson - La Union - La Ceja - San Antonio de Padro (MEDELLIN) - Alto Boqueron - Santa Fe de Antioquia - TURBO - Capurgana (txalupaz) - Puerto Obaldia (PANAMA, 2011ko uztailak 22) (txalupaz) - Miramar (txalupaz) - Portobelo - PANAMA HIRIA - Penonome - Sona - Gualaca - Almirante - Sixaola (COSTA RICA, 2011ko abuztuak 7) - Puerto Limon - Turrialba - Cartago - SAN JOSE - Alajuela - Ciudad Quesada - Los Chiles (Nikaraguako muga, 2011ko abuztuak 23). Guztira: 3814 km.

KOLONBIA

Kolonbiak urrezko amaiera bat jarri dio urrezko aro bati, Hegoamerikan egin dudan ia hiru urteko egonaldiari. Urte zinez gogoangarriak, ederrak, Hegoamerikak eskaini dizkidanak eta mereziko luke haiek idatziz laburbiltzeko lana noizbait hartzea. Egokiera bilatu behar, ordea, horretarako, ez da beti hain erreza...

Santa Barbara konpainiako hegazkin batek ekarri ninduen Tenerife uhartetik Caracas-era, eta Hegoamerikara, aspaldiko egun batean, 2008ko urriaren 18garrenean, hain zuzen. Esan behar dut naufrago errukarri baten gisara heldu nintzela Venezuelara urte hartan, burua urpetik kostata ateratzen nuela. Ez du merezi orain hasiera kaskar haren zergatiak azaltzen hastea, baina bai esatea, Caracas ezagutzen ez dutenei batik bat, hiri hura ez dela hondartza lasai bat, palmondoz eta ur gardenez inguratua, arima desorientatuei atseden hartzen eta indarrak berritzen laguntzen dieten horietakoa. Caracas hiri gris, deprimente eta dekadentea da eta han lehorreratu ninduen ekaitzak, huraxe izan zen kontinente honetan zapaldu nuen lehen lurra. Eta azkena? Capurgana du izena. Capurgana Kolonbiako herri koskor bat da, lasaia eta atsegina, alde batean Uraba golkoko itsasoa eta bestean Darieneko oihan sarria dituena. Han, bai, palmondoak daude eta area garbiko hondartzak eta abegi oneko zeru bat. Bertan esan nion, bada, agur Hegoamerikari, txalupa bat hartuta, pasa den uztailaren 22an. Caracas eta Capurgana, beraz... infernutik paradisura dagoen aldea. Edo hor nonbait.

Baina Kolonbiaz ari nintzen. Kolonbia: narkotrafikoaren, paramilitarren, gerrilaren, legebakoen lurralde basati eta arriskutsua... Nork ez du, gutxi-asko, horrela pentsatzen? Biolentziaren estigmarekin dago oraindik lotuta Kolonbiako izena eta jende askok kopeta zimurtuko du hura entzun orduko, goiko zorigaitzen errenkada -edo are luzeago bat- gogora ekarrita. Ondo dakite hori hango gobernariek eta horregatik saiatzen dira - nahiz eta haiek ere biolentziaren sortzaile eta babesle izan- orbana garbitzen, munduari irudi atseginago bat aurkezten: "Kolonbia: arrisku bakarra, bertan gelditu nahi izatea" ("Colombia: el ùnico peligro es que te quieras quedar"), esaten digute azken publizitate-mezu arrakastatsuan. Eta bat nator ni ere, uste dut oraingoan asmatu egin dutela. Esan nahi dut Kolonbiak ez duela merezi gainean daraman gurutzea, bere ospe txarrak ez diola inondik inora justiziarik egiten. Egia da errealitate horiek - gatazka armatu kronikoarekin eta kokainaren ekoizpen eta trafikoarekin lotutakoak- hor daudela baina nekez egingo du topo haiekin, modu zuzenean behintzat, haiek bilatzen ez dituen bidaiariak. Beste zerbait aurkituko du, beste errealitate batzuk, bidaiari horrek eta horiek hartu nahi ditut aintzat hurrengo lerroetan. Beti bezala, neure ikuspuntutik mintzatuko naiz, han izan naizen aldi laburrean ikusi eta bizi izandakoaren esperientzia murritzetik. Dena den, esango dut nire gisara ibilitako gehien-gehienei oso antzeko hitzak adituko dizkiezuela Kolonbiaz galdetuz gero.

Eta zer aurkituko du, bada, hara doan bidaiariak eta, zehatzago, bizikleta-bidaiariak? Honako hau: geografiaren aldetik herrialde ikaragarri ederra eta oparoa, mendiek tolesduraz eta sakontasunez moldatu dutena. Beste modu batera esanda: aldapak eta malkarrak ia non-nahi, gora eta behera egiten duten bide luze politak, gailurrak, bailara sakonak, ibaiak, basoak... den-dena ia zentimetro bat ere huts egiten ez duen berde bizi-bizi, itxuraz infinitu batez, apaindua (eurien sasoian nintzen han). Ande mendiez ari naiz. Kolonbian du hasiera (edo amaiera) 7500 km luze den mendikate zoragarriak eta nazioaren bizkarrezurra osatzen du. Bizkarrezur hirukoitza, hiru adarretan bereizten baita han; bertan, adar horien arteko bailara eta zokoetan, kokatzen dira bide nagusiak eta hiru hiririk handienak: Bogota, Medellin eta Cali. Ande mendiekin lehenengo aldiz topo egiten duena aho zabalik utziko dute, ziur asko, hango sakontasunak eta neurrien eskergak. Argentina, Bolivia, Peruko.. berri daukanak, ordea, ez ditu aurkituko Kolonbian -edo gutxiagotan- hango eremu zabal bakartiak edo mundutik aparte diruditen mendi bazterrak, baina errepide nagusiak utzi eta bigarren mailako edo asfaltatugabeko bideak hartzera ausartzen bada, saria ez da nolanahikoa izango: hirietatik nekez suma daitekeen Kolonbia batekin egingo du topo, nekazari txikien Kolonbiarekin; haien eremuetan barruratuko da eta hor ere aparteko mundu batean dagoela sentituko du maiz; mendietako biztanleen gizalegea eta kanpotarrarekiko abegi ona ezagutuko ditu eta, bitxia bada ere, bakea sentituko du, hori ere eskaini baitezake gerraz hainbeste dakien herri honek...

Gauza gehiago ere aurkituko ditu bidaiariak: herri txit politak (Salamina, Santa Fe de Antioquia, Capurgana, San Andres de Pisimbala... goiko zerrendatik irten gabe); eremu arkeologikoak (Tierradentro, San Agustin); gailur txuriak eta alturetako paramoak eta paisaiak (Parque Nacional de los Nevados, Totorò eta Inzà bitarteko zatia...); desertu beroak ( "La Tatacoa" Neivatik gertu, nahiz eta ez nintzen bertara sartu...)... Aurkituko du ekonomikoki aurrera doan eta aberastasuna sortzen ari den nazio bat eta horrekin batera erraz konturatuko da aberastasun horren banaketa guztiz orekagabe eta bidegabeaz; halako hausturak onartzen dituen herri bat -mundu bat- gaixorik dagoela pentsatuko du beharbada(1); eta konturatuko da Kolonbiako herria gerraz nekatuta eta gogaituta dagoela, bakea desio duela une honetan beste ezeren gainetik agian, eta hori ulertu behar dela Uribe lehendakari ohi eskuindarraren eta bere jarraitzaileen arrakasta ere ulertzeko (oker ez banago Kolonbia eta Txile dira gaur egun eskuineko gobernu garbiak dituzten Hegoamerikako herri bakarrak).

Baina guztiaren gainetik zerbait nahi nuke esan eta azpimarratu orain: Kolonbiak daukan altxorrik handiena bere jendea da. Asko izan dira bihotza eskuan zutela bidaiariari hurbildu zaizkionak eta kontinenteko toki gutxitan sentitu da han bezain eroso eta ondo hartua. Izan ere, Kolonbiakoa kontinenteko jenderik adeitsuena dela dio batek baino gehiagok; beste batzuek baieztapen hori zehaztu eta meritua erdibanatu beharra dagoela uste dute: haien iritziz, argentinarrei eta kolonbiarrei aitortu behar zaie lehen postua, biek ala biek merezi dute...

Nik honen harira Medellin inguruko familia "paisa" bat aipatu nahi dut, San Antonio del Pradon bizi diren Manuel, Marta eta Manuela. Manuelek eta Martak bizikletadenda txiki bat daukate ("Ciclocampeòn") eta hara iritsi nintzenean arreta oso berezien premian zegoen nire bizikleta, inoiz egon den egoerarik larrienean (arazo mekaniko eta estruktural serio samarrak...). Inoiz baino ederrago, galantago eta sendoago atera zen tailer hartatik eta horrez gain egun txit politak igaro nituen nik Manuel eta Martaren ondoan.

PASADIZOAK, SOLASAK, BITXIKERIAK...

Manuel eta Marta pertsona zintzoak dira, atseginak tratuan eta eskuzabalak. Inguruko guztiekin erakusten dituzten bertuteak dira horiek. Haien bizikletadendara hurbiltzen dena irribarrez eta arduraz hartuko dute beti. Marta da negozioaren bihotza, inurri nekaezin baten modura ibiltzen da goizetik gauera lanean, bai etxean eta bai dendan, guztiari kontu egiten, eta nago bera gabe ontzi hark laster joko lukeela hondoa. Manuel ere arduratzen da lan horietaz, jakina, eta ez da makala. Ameslariagoa aukeran.

Bizikleta ez da haientzat ogibide bat bakarrik, biek eta baita haien alaba Manuelak ere kirola maite dute eta maiz irteten dira inguruko bideak bi gurpilen gainean ibiltzera. Manuel urrunago ere heldu da eta hainbat bidaia eginak ditu Kolonbian barrena. Badu teoria bitxi bat, behin baino gehiagotan azaldu didana:"Gerrila dabilen inguruak, horietxek dituk Kolonbiako ederrenak. Herri honekin benetan maitemindu nahi duenak hara joan beharra zeukak".

Bai Manuelek eta bai Martak ondo ezagutzen dituzte Kolonbiako alde bortitza eta bere ondorioak. Manuelen gurasoak biolentziak hil zituen, ez dakit zeinek eta nola, ez nintzen halako galderarik egitera ausartu. Martaren aita paramilitarrek hil zuten. Horrek, hala ere, ez du piztu berarengan gerrilarekiko sinpatiarik. Martak bortizkeria gorroto du orain, edozein bortizkeria mota, eta harekin lotutako albisteak entzuten dituenean telebistan tristetu eta haserretu egiten da.

..............................................................................................................................................................

Tierradentro-ko Parke Arkeologikoa (San Andres de Pisimbala)

"La evidencias arqueològicas del Parque de Tierradentro pertenecen a sociedades agrìcolas precolombinas... que habitaron la regiòn de Tierradentro, en el municipio de Inzà, departamento del Cauca. En el Parque y sus alrededores se encuentran cientos de càmaras funerarias subterraneas (hipogeos), profusamente decoradas, que servian para entierros colectivos. Igualmente hay estatuas talladas en piedra, con estilo similar a las de San Agustin. Por su importancia històrica y cultural el Parque fuè declarado por la Unesco en 1995 como Patrimonio Mundial" (parkeko sarreran emandako esku-orritik)

"... ederra tokia. Ederra mendi inguruagatik eta non-nahi den berde biziagatik, eta ederra darion lasaitasunagatik ere. San Andres de Pisimbala herri txiki bat da, koloniaren garaiko elizatxo polit bat daukana (horma txuriak eta lastozko teilatua). Jendea lasaia eta oso jatorra da, atsegin handia da, alde horretatik ere, hemen egotea... Hipogeoak VI. edo VII. mendetik X.enera bitartean harri bolkanikoa zulatuz egindako putzu edo zulo bertikalak dira, harmailaz hornituak eta sakonera bost eta sei metro izatera iritsi daitezkeenak. Zuloaren behealdean ate txiki baten adinakoa den sarrera bat dago, gela batera ematen duena (hilobia). Gelarik handienek zutabeak dituzte eta asko kolore gorri, beltz eta zurizko marrazki geometrikoz daude apainduta...

Noizbehinka borrokak eta tiroketak gertatzen dira inguruetan (hala esan dit hipogeoetako zaindari batek) baina oso bakanak omen dira gertaera horiek eta sekula ez da odola herrira iritsi. Gerrilaren aktibitatea txikia da, aldizkakoa baino ez... ez da ahaztu behar, hala ere, Cauca departamenduan gaudela, "zona gorrian" alegia... Gaur Alto del Aguacatera igo naiz (ordubeteko igoera) eta handik herrira jeitsi gero. Inortxo ere ez dut ikusi bide guztian. Goian langarra ari zuen eta laino zerrendek beheko herritxoak ezkutatzen zituzten aldizka. Guztira, hipogeoak ikusteko geldialdiak barne, 4 bat orduko ibilaldi ederra mendiz mendi. Herrira iritsi baino ordu erdiren bat lehenago soldaduen kanpamendu txiki batekin egin dut topo. Bi soldadu baino ez ditut ikusi, dozena erdi bat baino gehiago ez ziren izango kanpadenda txiki haietan. Batekin aritu naiz hizketan, mutil jator eta adeitsu batekin. Halako tokietan profesionalak baino ez dabiltzala esan dit, eta aldi baterako datozela. Pentsatu dut ez zela samurra izango mendian bakarrik egotea hain talde txikia izanda, are gutxiago halako inguru batean. Herrian bertan "FARC" pintada batzuk ikusi ditut hormetan..." (nire egunkaritik. 2011ko ekainak 10)
...................................................................................................................................

Gizon bat dator nire atzetik bizikletaz. Nire parean jarri da eta hizketan hasi gara. Guataquì herriaren inguruetan gaude, Cundinamarcako departamenduan. Nire nonkik norakoez galdetzen dit, bidaiaz... Hegoamerikari itzulia ematen ari naiela azaldu diot, bi urte eta erdi daramadala zeregin horretan. Hegoamerikako geografiaren berri badaki eta mundukoarekin ere moldatzen da. Roberto du izena, 55 urte inguru. Animoak ematen dizkit, merezi duela egiten dudanak, Jainkoak lagunduko didala aurrerantzean, orain arte bezala... Elkarren ondoan jarrita goaz errepide estutik aurrera. Kolonbia ekarri dugu hipidera eta halako batean bera M19 taldekoa izan zela aitortu dit, ideia haien ingurukoa (2). "Ezer gutxi dakit nik M19ari buruz baina uste dut haien buru guztiak akatu zituztela, borrokan ari ziren garaian batzuk, armak utzi eta gero besteak..." "Bai, hala izan zen -onartu du berak-, nik ere bost atentatu sufritu nituen baina hemen nago oraindik. Herritxo honetan aurkitu dut nire herriak beste inon eskaini ez didan bakea..."
..............................................................................................................................

Salamina herria. Sartzerakoan, bidetik oinez zetorren gizon batekin izandako elkarrizketa: "Buenos dìas, va usted bien cargado, esa bici debe pesar por lo menos cuatro arrobas..." "Buenos dias, entre 60 y 70kilos. ¿cuànto es una arroba?" "Son 25 libras, o sea unos 12 kilos... Pero dice usted que 60 kilos... eso son màs de 4 arrobas, ¡son 5! Y uted otro tanto, mucho màs no creo... 10 arrobas rodando sobre esas ruedas y por estas cuestas... ¡Ave Maria, usted si que es berraco!"
.................................................................................................................................

Capurgana herri koskor bat da, 2000 biztanle ingurukoa, Urabako golkoan, Panamako muga ondoan, dagoena. Lehen begiratu batean ez zaio ezer falta, lehen eta bigarren hezkuntzako eskolak ditu, erietxe txiki bat, futbol-zelaia, dendak eta hotelak, kai bat, argindarra eta edateko ona den kanilako ura, polizia-etxe bat... Herri batzuek izan ohi dituzten gauza horiek guztiak ditu eta beste zerbait ere bai: kostalde berde eta oparo bat, hainbat hondartza txikiz hornitua, eta Darieneko oihan sarria haien inguru guztian. Zer falta zaio Capurganari, zein du gabeziarik deigarriena? Esan dezadan azkar: autoak. Ez dago bat ere herri guztian. Izan ere, Capurganara ez dago lehorrez iristerik oinez ez bada, ez dago errepiderik alegia. Berezitasun horrek eta naturaren edertasunak gero eta bisitari gehiago -atzerritarrak eta Medellin ingurukoak- erakartzen dituzte herrira, nahiz eta txalupaz egin beharreko bidaia, bi ordu eta erdi ingurukoa, bat ere erosoa izan ez. Baina inork ez du damurik, Capurgana paradisu bat da. Hori esaten badu bertako jendeak harrotasunez -nahiz eta haientzat paradisu arrunta izan, egunerokoa-, zer esanik ez kanpotarrek: denok liluratuta geratzen gara herriko eta herritarren lasaitasunarekin eta hango edertasunak areago edertzen dituzten erritmo nagi eta motelekin. Capurganan autorik ez dago eta, antza, inork ez ditu faltan aurkitzen. Itsasoa, oihana eta denbora, ordea, soberan dute bertakoek. Toki exotikoa da, inondik ere, eta horregatik gero eta bisitari gehiago hurbiltzen da bertara, gero eta hiritar gehiagok egiten du amets hango bizitzarekin.
...............................................................................................................................

PANAMA ETA COSTA RICA

La Región del Darién, es un área selvàtica ubicada en el límite de Amèrica Central (Panamà) y Amèrica del Sur (Colombia), que ha funcionado históricamente como una barrera natural entre ambos subcontinentes. Aún en la actualidad no existen vías terrestres de comunicación que atraviesen la zona. En el tapón del Darién se interrumpe la Carretera Panamericana, que conecta la mayor parte de los países del continente americano.
Por el lado colombiano, la carretera termina cerca de 43.5 km al occidente de Chigorodò en Lomas Aisladas (Casa 40) ... Por el lado panameño, la carretera termina en el pueblo de Yaviza. La carretera Transversal de las Amèricas será una carretera que unirá Panamá con Colombia, este proyecto ya esta adjudicado. (Wikipedia)

La région de Darién ou bouchon de Darién (de l'espagnol, tapón del Darién ; en anglais : Darién Gap) est une zone de marais et de forêt séparant le Panamà et la Colombie, d'environ 160 km de long et 50 km de large.
Le bouchon de Darién ne comporte aucune infrastructure. En particulier, il ne possède aucune route, leur construction étant hors de prix dans la zone et le bilan écologique très lourd : aucun consensus politique en faveur la construction d'une voie le traversant n'a émergé. Le bouchon de Darién sépare donc physiquement l'Amérique centrale de l'Amérique du Sud et reste le dernier maillon inachevé de la route panaméricaine. (Wikipedia)

Darien-eko oihana zeharkatzeko aukeren artetik merkeena aukeratu nuen (lehorrez joatea hasieratik baztertuta, zaila eta arriskutsua zelako): itsasoz gurutzatuko nuen Erdiko Amerika eta Hegoamerika bereizten dituen errepiderik gabeko tarte ospetsua eta horretarako hiru txalupa erabiliko nituen: lehenak Kolonbiako azken herrira eramango ninduen, Capurganara; bigarrenak aurrekotik gertu dagoen Puerto Obaldiara, Panamako lehen herrira; azkenak San Blas artxipielagoa gurutzatu -Kuna indioen bizitokia- eta Colon hirian edo haren inguruetan utziko ninduen. Han bizikletara ostera igo eta normal jarraituko nuen Panama Hirirantz.

Ez dut bat ere maite bizikleta ez den beste ibilgailurik erabiltzea bidean aurrera egiteko eta gutxi maite ditut, halaber, abiadura handiak eta presak baina oraingoan aukera gutxi zegoen. Karelez kanpoko motor indartsuekin hornitutako txalupa arinak izaten dira Uraba golkoko herriak maizenik lotzen dituztenak (3) eta halakoetan iritsi nintzen Capurganara, lehendabizi, eta Puerto Obaldiara gero, hasieran pentsatu bezala. Arazo handirik gabe iritsi ere, bidaia ez zen, haraino, nik espero eta entzuna nuen bezain txarra izan. Lasaitu egin ninduen horrek eta larunbat goiz garbi batean Puerto Obaldiatik Colon-era eraman behar ninduen azken ontzira -beira-zuntzezko txalupa luzexka batera- igo nintzenean, ez nien ia erreparatu popako bi motortzarrei. Uste nuen okerrena pasatua zegoela. Bai, zera. Nire bizialdi guztian egin dudan bidaiarik beldurgarriena eta mingarriena hastera zihoan eta horretaz konturatzeko ez nuen luzaroan itxaron beharrik izan. Motor deabru haiek martxan jarri eta handik minutu erdira gure txalupatxoa abiadura eroan zihoan jauzika eta kolpeka olatuen gainetik, motorrek eman ahal guztian orro egiten zuten gure ondoan, eta bi bidaiariok (emakume isil bat eta biok) karelari ahal bezala heldu eta elkarri begiratzen genion, astindu bortitz haiekin guztiz izututa. Goiz polita atera zuen egun hartan, laino gutxikoa, baina abiatu eta handik gutxira horizontetik etorritako hodei beltz astunak zabaldu ziren zeruan. Ilundu egin zuen, bat-batean, eta euria zarra-zarra hasi. Olatuek ikatzaren tankera hartu zuten eta itsasoa muino eta zulo beltzez bete zen gure inguruan, baina gure pilotua ez zen horregatik kikildu eta aurrera jarraitu zuen abiadura gutxitu gabe, desanparo hartan egoskorkeriaz barruratuz. Ilunpea, euria, itsasoaren dardar sakona eta txaluparen lasterketa urduri eta axolagabea: haiek ziren gure paisaia, inguratzen gintuen mundu likidoaren mugetan ez zegoen besterik -kostaldeko marra, ordura arte begien bistan edukitakoa, ez zen gehiago ageri-. Lehorrekoa naiz ni eta akaso horregatik ez nintzen lasai-lasai sentitzen, egia esan nahiago nukeen egoera beste bat izan balitz, baina guztiarekin ere zera esango dut, indarra eta edertasuna ez zirela falta paisaia hartan. Itsasoaren goibeltasunak eta ezohiko hurbiltasunak ikuskizun aparta eskeintzen zidaten, kezkak gorabehera. Gutxi iraun zuen, dena den. Laster ostarteak zabaldu eta eguzkia zeruaz nagusitu zen berriro. San Blas artxipielagora hurbiltzen ari ginen.

Bidaia anker hartan San Blas artxipielagoak eskaini zizkigun atsegin eta atseden une batzuk, une bakarrak. Uharte txikien postaleko edertasunari zor zaio tregua hori eta baita itsasoaren bat-bateko baretasunari ere, ispilu baten antza hartu baitzuten han urek; ingurura patxadaz begiratzeko aukera eman zigun horrek, egun hartan lehenengo aldiz. Kolore berde biziko nenufarrak dira dira Kuna indioen uharteak, itsasoa zipriztintzen duten oihan pusketaxo disdiratsuak, eta gure txalupa nekerik gabe irristatzen zen orain haien artetik. Area txuriko hondartzak eta palmondoen ilada lerdenak ikusten nituen berdamenaren ertzetan eta lastozko etxetxoz osatutako herrixka trinkoak ere haien aldamenean. Ostarteak zabalak ziren orain zeruan, argia zen berriro egunaren jabe. Kuna indioen arraunontzitxoak patxadaz mugitzen ziren ur urdin ilunetan batera eta bestera. Nik inbidiaz eta jakinminez begiratzen nien. Lana ote zen -galdegiten nion neure buruari- arrantzale haien jarduna, eguneroko "ogia" (arraina) mahaira eramateko ahalegin lasai hura? Izatekotan, antz gutxi zeukan nik ezagutu nuen soldata irabazte plazer gutxikoarekin, garai bateko inertzia grisarekin. Beharbada abesti zaharrak ez zioen guztiz gezurrik eta lana ez zen beti zigorra eta nekea, ez zen beti menpekotasuna, errealitatearen alde gogaikarri baina ezinbesteko bat; beharbada kantagai ere bihurtu zitekeen, atsegin iturri. Hantxe neukana, aurre-aurrean, ez al zen horren froga?..

Txalupa jauzika eta astinduka hasi zen berriz ere eta nik gogor heldu nion karelari. Kuna indioen goroldiozko uharteak atzean ziren jadanik, atzean arrantzaleen kanoa zaharrak eta gogoetak. Atzean arestiko bakea eta tregua ere, hori zen okerrena. Gure abiadaren urduritasunak eta zaratak ez zuten etenik eta gu geure tokian geunden berriro, paradisutik kanpo eta sufritzen. Bitan eskatu nion pilotuari, motorren orroaren gainetik ahotsa ahal bezala goratuz, abiada pixka bat mantsotzeko baina hitz gutxiko eta begitarte uzkurreko bihozgabe hura ez zen errukitu, bost axola berari gure arrenkurak eta minak (bera zutik zihoan, bolanteari ondo helduta). Beste bitan lortu nuen, hala ere, txalupa geldiaraz zezala, bizikleta eta poltsak hobeto kokatzeko, haiek ere jauzika eta zilipurdika baitzihoazen gure aurrean, batidora batean bezala. Bizikleta zen nire benetako kezka, bidaia hartan hargatik hartu nuen minik handiena.
Arratsaldeko ordu bietan, sei orduko tortura latzaren ondoren, Miramar-en lehorreratu ginen. Handik errepidez Portobelora abiatu nintzen ni. Bi egun geroago Panama hirian nengoen.

Panama hirian zazpi egun eman nituen. Besteak beste, zauriak sendatzeko baliatu zitzaidan denbora hura, ipur masailak ubelduta eta handituta nituelako eta nekez etsitzen nuelako eserita. Bizikletak ere sufritu zuen: kalte gehiago hartu zituen sei ordu haietan aurreko hamar urte guztietan baino (4).
...........................................................................................................................................

Panama hirira 1998. urtean ere sartu nintzen bizikletaz. Hiriko hiru tokik, edo hiru irudik, iraun dute tinko nire gogoan urte hartaz geroztik: kanal ospetsua eta hura zeharkatzen duen zubia (Puente de las Amèricas), Alde Zaharra (Panama koloniala) eta banketxe eta merkataritza guneko etxeorratzen pilaketa, itsasoaren ondoan, hiriari halako Manhattan aire bat ematen diona. Hamairu urte joan dira eta gogoan gordeta nituen oroitzapen haietatik badago bat historiara pasatu dena: Alde Zaharrarena.

Panama hiria 1519. urtean fundatu zuten espainolek (Pascual de Andagoya arabarra egon zen hiriko sorrera taldean) baina 1671an Morgan pirata inglesak eta harekin zihoazen 1400 gizonek gogor eraso zioten eta suntsitu. Ez ziren esku hutsik bueltatu beren ontzietara, 195 mando erabili omen zituzten lapurtutako altxorrak garraiatzeko. Hiria berriro eraiki zuten bi urte geroago, 1673an, baina defentsa errazteko asmoz beste kokaleku bat aukeratu zuten, aurreko tokitik 8 bat km hegomendebaldera zegoen penintsula bat: gaurko Alde Zaharra dagoen lekua. Hasierako kokaleku haren mugak gainditu gabe iraun zuen hiriak 1904. urtera arte. Orduan, kanala egiteko lanekin batera, handitzen hasi zen eta ekialderantz zabaltzen.

Orain dela 13 urte Alde Zaharra Panama hiriko auzo herrikoi bat zen, auzo umila eta polita, zarpaila ere, agian, neurri batean, eraikin asko diru eta arreta faltagatik bertan behera utzita edo hondatu samartuta zeudelako, baina auzo bizia inondik ere, ostatu, jantoki eta denda txikiz betea. Hura dena desagertu egin da: ostatuak, jantokiak, dendak... eta baita jendea ere, dena atera dute handik. Tristura ematen du kale haiek, lehen mugimenduz eta jendez beteak ageri zirenak, orain ia hutsik eta hilik ikusteak. Zer gertatu da? Hona hemen nire susmoa: egun batean norbaiti bururatu bide zitzaion auzoa goitik behera berritu beharra zegoela, negozio ona ere izan zitekeela hori, eta jende pobre haiek eta beren dendatxo itsusiak oztopo bat zirela horretarako, soberan zeudela. Lanari ekin zioten. Auzoa garbitu zuten lehendabizi, hustu. Gero langileak eta makinak ekarri eta lanak hasi ziren. Eta horretan ari dira oraindik, eraikin zaharrak eraberritzen eta auzoari sekulako "liftinga" egiten. Diruak agintzen du. Lehengo biztanleak ez dira itzuliko eta auzoaren aurpegi berria diruarena izango da, "dotoreziarena". Han eta hemen ateak zabaltzen hasi diren denda berriek hori erakusten dute jadanik. Orain dela 13 urte auzoaren bihotzean -Plaza de la Independencian- bazegoen hotel umil baina egoki bat eta bertan hartu nuen nik ostatu; laupabost solairuko eraikin hartara hurbildu naiz egun hauetan: guztiz hustuta dago barrutik, kanpoko paretek baino ez diraute zutik. Langileetako batek esan didanez eraikina berritzen ari dira eta amaitzen dutenean igeritoki dotore bat edukiko du barruan hotel berriak eta ez dakit zenbat izar ate gainean.
1671an sakeatu zuen Morganek Panama hiria eta orduko biztanleak ihesean abiarazi. Oraingo piratak ez dira itsasoz etorri, ez dira hirira kainonazoka eta ezpatak eta labanak astinduz sartu, baina nago Morgan zaharrak miraz eta inbidiaz begiratuko liekeela, harro ere seguruenik, mendeak joan arren bere lanbidearen osasuna eta sasoi ezin hobea ikusita. Bere azainak ume jolasak irudituko litzaizkioke agian gaurkoen aldean.
......................................................................................................................................

Igande goiz eguzkitsu batean atera nintzen Panama hiritik. Kanalaren gainetik doan zubia, Puente de las Americas ospetsua, igotzen hasi baino lehen atzera begiratu eta orain dela 13 urte, hirira sartzen ari nintzela, lapurreta egin zidaten tokia ikusi dut: zubipe bat, Avenida de los Martires eta Avenida de los Poetas hiribideak bereizten diren lekua baino lehentxoago. Hamalau urte honetan pairatu dudan indarrezko lapurreta bakarra izan zen eta zorionez ondorio larririk gabea. Zubia jeitsi eta bestaldean oroimenari eta nostalgiari amore eman diet beste behin ere. Emigrante eta langile txinatarren omenez jasotako oroitarriaren ondoan gelditu naiz, errepide ondoko enparatzatxoan. Ameriketako Zubia ezin hobeto ikusten da handik. Zubi hori bera eta zeru garbi bat ikusten genituen 1988. urtean ere Gasteizko hiru lagunek. Houston eta Buenos Aires bizikletaz lotzea zen gure asmoa eta toki honetan bertan, aurrean dudan petrilean eserita, ageri gara orduko argazki batean: bizikletak ondoan eta Panama hirirako sarrera eman behar zigun zubiari serio begira.

Costa Rica alderako bidea ez da oso interesgarria. Errepide panamerikanoa, ia beste aukerarik ez dago, eta hura hartu nuen hurrengo egunetan, salbu eta Sonà inguruan, non monotoniatik eta trafikotik urruntzearren bigarren mailako errepideak hobetsi nituen. Kolonbian hartutako ohiturari eutsi nion Panaman ere eta ia arratsaldero hurbilduko nintzen suhiltzaileen egoitzetara, kanpatzeko toki baten bila. Ondo eta adeitsu hartu ninduten beti. David hiria baino lehenago bide nagusia utzi eta iparraldera jo nuen, Atlantikoko kostalderantz. Cordillera Central-eko mendiak eta oihanak zeharkatu eta Sixaola-ko mugatik sartu nintzen Costa Rica-ra, abuztuaren 7an.
....................................................................................................................................

"Banana Errepublika Hego Amerikako eta Ertamerikako hainbat herrialde mespretxuz izendatzeko erabiltzen den terminoa da. Hala ere, kontzeptua zabaldu eta demokrazia eskaseko gobernu bat edo enpresa atzerritar eta multinazionalen eskaera zein interesei men egiten dien edozein herrialde aipatzeko erabiltzen da". (Wikipedia)

Banana sail handiak aurreneko aldiz Kolonbian ikusi nituen, Andeak atzean utzi eta Turbo inguruko behe-lurretara iritsi nintzenean. Panaman ere bai, Costa Ricako mugarantz nindoala, eta paisaia hori ez zen asko aldatu bestaldean, muga zeharkatu eta gero. Sail handiak, bananaren eta monolaborantzaren monotonia kilometrotan eta kilometrotan, plastiko urdineko banana multzoak zintzilik lerroz lerro, ilada amaigabeetan. Eta alde guztietan logotipo eta hizki berdinak: "Chiquita". "Chiquita" Estatu Batuetako banana enpresa banatzaile garrantzisuena da eta United Fruit Company konpainia ezaguna izan zenaren oinordekoa (5). Eta nondik zetorkion ospea United Fruit Company delakoari? Ez dago tokirik hemen horren inguruko xehetasunak ematen hasteko, esan dezadan bakarrik hari horretatik tiraka Banana Errepubliken urrezko arora iritsiko ginatekeela eta gorbatako pirata eta gaizkileekin ere topo egingo genukeela berriro... Baina, urrezko aroa esan dut iraganeko kontua balitz bezala? Banana Errepublikak? Zein eta non? Wikipediako goiko definizioan ezabatu "enpresa atzerritar eta multinazionalak" eta jarri horren ordez gaurkotasun handiko termino bat, "merkatuak"...

......................................................................................................................................

Azkar pasatu nintzen Costa Rica-tik, parke nazional eta hondartza ospetsuak bisitatu gabe. Puerto Limon-en eta San Josen bakarrik egin nituen egun batzuetako geldialdiak. Costa Rica herri berezia-edo da Ertamerikan: demokrazia zaharra eta egonkorra, eskualdeko ekonomiarik sendoena eta garatuena, naturaren santutegia, armadarik gabeko herria... lorpen horiek aipatzen dira maiz eta haiek eman diote "bakearen eta ongizatearen uharte bat" izateko ospea. Ospe horrek, prezio egokien eta exotismoaren xarmarekin nahastuta, erakarri ditu Estatu Batuetako eta Europako milaka eta milaka jubilatu, etxea erosi eta han bizitzen jarri direnak eta ospe horrek erakartzen du urtero atzerriko turista olde bat ere. Egia esan lorpen azpimagarriak dira lehen aipatutakoak, are gehiago Ertamerika bezalako eskualde nahasi eta zail batean (6), eta agian horregatik batzuek -suitzarrek edo munduan hain ugari bide diren Suitzazaleek- "Ertamerikako Suitza" deitu izan diote, nazio batentzat hori baino laudorio hoberik ez dagoelakoan. Ez, ez da Suitza bat Costa Rica, ondo latinoamerikarra da eta eskerrak. Baina, esan bezala, baditu hainbat ezaugarri inguruko nazioetan nekezago aurkitzen direnak: zaila da, esaterako, muturreko pobrezia ikustea; badago halako "orden" bat gauzetan, inguruko beste herrietan askoz meheagoa dena; turistak ezezik langile etorkinak ere (Nikaraguakoak batez ere) saldoka hurbiltzen dira bertara, soroetan eta etxe-eraikuntzan lan egitera.. . Estatu Batuen eragina nabarmena da batzuetan, adibidez ingles hizkuntzaren presentzian eta inglesdunen jokabide ausartan (edo lotsagabean...) ez baita arraroa norbait zurekin inglesez hitzetik hortzera hastea, aurretik hizkuntza hori ba ote dakizun galdetu ere gabe. Ni ez naiz inoiz oso Costa Rica zalea izan, herri horrek ez zuen lortu lehen -eta ez du lortu orain ere- nire arreta eta gogoa bahitzea baina esango dut, hala ere, lasai eta gustora ibili naizela hango bideetan (trafiko bizia gorabehera). Costa Ricako jendea adeitsua da, lasaia eta jatorra eta nirekin ezin hobeto portatu dira. Eta beste zerbait, oso garrantzitsua: errepidean gidari zentzudunak eta gizabidetsuak dira, nire ikuspuntutik aspaldiko onenak (nahiz eta asko hobetu litezkeen oraindik gauzak arlo horretan), eta horrek asko esaten du haien alde eta Costa Ricaren alde. Azken baten, ez al dira horiek gizarte zibilizatu eta aurreratu baten ezaugarririk behinenak?
............................................................................................................................
Kanta eta bideo bat amaitzeko. Puerto Ricoko Calle 13 musika taldearen "Latinoamerica". Merezi du ikustea. http://www.youtube.com/watch?v=DkFJE8ZdeG8&feature=topvideos_music

Tegucigalpa, Honduras. 2011ko urriak 12

(1) Colombia is a standing middle power with the fourth largest economy in Latin America. However income and wealth are unevenly distributed. In 1990, the income ratio between the richest and poorest 10% was 40-to-one, climbing to 80-to-one in 2000. In 2009, Colombia had a Gini coefficient of 0.587, the highest in Latin America, with 46% of Colombians living below the poverty line and 17% in "extreme poverty". (Wikipedia)

(2) El Movimiento 19 de Abril abreviado como M-19 o el eme fue un movimiento insurgente colombiano nacido a raíz de un supuesto fraude electoral en las elecciones presidenciales del 19 de abril de 1970 , nace como rebeldia y movimiento politico y luego se vuelve un movimiento armado. Tras su desmovilizaciòn se convirtió en un movimiento político de izquierda conocido como AD-M19 (Alianza Democrática M-19) que ganó importante respaldo popular y fue uno de los constituyentes de 1991; desapareció a mediados de la dècada de 1990 y algunos de sus miembros se unieron a otras agrupaciones políticas. (Wikipedia)

(3) Zamauntziak ibiltzen dira kostalde hartan eta haiekin ere egin daiteke bidaia modu merke samarrean. Uharte eta portu askotan gelditzen direnez hainbat egun behar izaten dute jomugara iristeko.

(4) Orain daukadan bizikleta Zeelanda Berrian erosi nuen, 2001ean, bigarren eskutik (berrehun dolar amerikarretan). Geroztik 120.000 km inguru ibili ditut harekin. Txalupa-bidaian atzeko parrilla, bizikletaren urte eta kilometro berdinak dituena, okertu zen eta koadroari zulo bat egin zitzaion.

(5) United Fruit Company (UFC) (1899-1970) fruta tropikalen (batez ere banana eta ananak) ekoizpenean eta salerosketan nabarmendu zen multinazional estatubatuarra da. Ertamerikan eta Karibean sail handiak zituen. Mamá Yunay izenarekin ere ezaguna zen ("Yunay" "United" terminoaren deformazio bat da). Botere izugarria zuen Ertamerikako herrialdeetan eta legez kanpoko ekintza asko egin zituen bere historian... (Wikipedia)

...En 2007 Chiquita Brands enfrentó un juicio en Estados Unidos por haber financiado grupos de "autodefensa paramilitar" en Colombia que fueron responsables de la masacre de sindicalistas y campesinos; la compañía tuvo que pagar una multa a las autoridades de su país...

(6) Tegucigalpan nago eta egun hauetako egunkariek zera diote, ONUk (Nazio Batuen Erakundeak) egindako ikerketa baten arabera Honduras dela munduko herririk biolentoena, 100.000 biztanleko 82.1eko hilketa-tasa duelarik, Venezuela, Mexiko edo Boli Kostakoa (Costa de Marfil) baino altuagoa. Bigarren postua El Salvadorri dagokio. Guatemala ez dabil urrun eta hiru herri horiek ematen diote Ertamerikari munduko eskualderik odoltsuenetakoa izateko ospea. Bestaldean Nikaragua eta Costa Rica daude, eskualdeko lasaienak.

Balada de la bicicleta con alas (Leon, Nikaragua, 2011ko irailak 15)

2011-09-15T10:18:00.000-07:00

Autoerretratua (Hegoafrika, 2006)

Rafael Alberti

1

A los cincuenta años, hoy, tengo una bicicleta.
Muchos tienen un yate
y muchos más un automóvil
y hay muchos que también tienen ya un avión.
Pero yo,
a mis cincuenta años justos, tengo sólo una bicicleta.

He escrito y publicado innumerables versos.
Casi todos hablan del mar
y también de los bosques, los ángeles y las llanuras.
He cantado las guerras justificadas,
la paz y las revoluciones.
Ahora soy nada más que un desterrado.
Y a miles de kilómetros de mi hermoso país,
con una pipa curva entre los labios,
un cuadernillo de hojas blancas y un lápiz
corro en mi bicicleta por los bosques urbanos,
por los caminos ruidosos y calles asfaltadas
y me detengo siempre junto a un río,
a ver cómo se acuesta la tarde y con la noche
se le pierden al agua las primeras estrellas.

2

Es morada mi bicicleta
y alegre y plateada como cualquiera otra.
Mas cuando gira el sol en sus ruedas veloces,
de cada uno de sus radios llueven chispas
y entonces es como un antílope,
como un macho cabrío, largo de llamas blancas,
o un novillo de fuego que embistiera los azules del día.

3

¿Qué nombre le pondría hoy, en esta mañana,
después que me ha traído,
que me ha dejado sin decírmelo apenas
al pie de estas orillas de bambúes y sauces
y la miro dormida, abrazada de yerbas dulcemente,
sobre un tronco caído?

...
Cabra feliz de las pendientes.
Eral de las cañadas.
Niña escapada de la aurora.
Luna perdida.
Gabriel arcángel.
La llamaré con este frágil nombre.
Porque son sus dos alas blancas las que me llevan,
Anunciándome el aire de todos los caminos.

4

Yo sé que tiene alas.
Que por las noches sueña
en alta voz la brisa
de plata de sus ruedas.

Yo sé que tiene alas.
Que canta cuando vuela
dormida, abriendo al sueño
una celeste senda.

Yo sé que tiene alas.
Que volando me lleva
por prados que no acaban
y mares que no empiezan.

Yo sé que tiene alas.
Que el día que ella quiera,
los cielos de la ida
ya nunca tendrán vuelta.

Cali (Kolonbia). 2011ko ekainak 4

2011-05-04T17:22:00.000-07:00

Familia nomada (Andoni, Alice, Maia)

Trujillo (Peru) - Cali (Kolonbia): 103 egun, 3840 km. Nondik nora: TRUJILLO (PERU) - Paijan - Pacasmayo - Cajamarca - Chachapoyas - Jaen - LA BALSA (Peru/Ekuadorreko muga) - Zumba (Ekuador) - Vilcabamaba - Loja - Zamora - Gualaquiza - Macas - Puyo - Baños - Ambato - Latacunga - (Zumbahua - Quilotoa aintzira - Sigchos - Latacunga) - Tumbaco - QUITO - Nono - Tandayapa - Bella Vista - Mindo - La Concordia - Pedernales - Mompiche - Muisne - Quingüe - Sua - Esmeraldas - Las Peñas - La Concepciòn - Mira - El Angel - Bolivar - Tulcan (Ekuador) - Ipiales (Kolonbia) - Pasto - Popayan - CALI

Maite ditut
maite
gure bazterrak
lanbroak
izkutatzen dizkidanean (Mikel Laboa)

Peruko Trujillo hiritik, Lucho eta Araceliren etxetik, urtarrilaren 17an abiatu nintzen. Lau hilabete eta erdi honetan Peru iparraldeko mendialdea, Ekuador guztia eta Kolonbiako hegoaldeko lurrak zeharkatu ditut.

Ibilbide horretan toki bat nahi nuke bereizi eta nabarmendu, edertasun handiko inguru bat: Peruko iparraldea, hain zuzen, batez ere Cajamarca hiri kolonialetik Chachapoyas-era doan tarte polita. Geografiak, naturak eta hango bideek begiei eskaintzen dieten oparia ez da nolanahikoa, eta oparia da, halaber, eta handia, bertan bizi den jendearen izakera lasai eta amultsua. Eta nire aukera areago zehaztu eta mugatu beharko banu, aipatutako tarte horretan txoko bat aukeratu eta besteen gainetik jartzeko eskatuko balidate, aspaldiko ezagun bat hartuko nuke gogoan: Urrezko Sugea, Marañon ibaia benetako izenez. Haren urek lur bakarti hartan ireki duten sakonune eskergak eta hango maldetan gora eta behera kixkurtzen diren bideek arnasa lapurtu eta aho zabalik utzi ninduten (zentzu guztietan).

Ekuadorreko eta Kolonbiako lurrek, ordea, ez didate Perukoek adinako zirrararik eragin. Ez dut esan nahi ederrak ez direnik. Izan ere, ederrak, oso ederrak dira hemendo bailara berde eta sakonak eta haiek inguratzen dituzten mendi sendoak (gogoan dut 88. urtea, Kolonbiara iritsi eta Ande mendiekin lehenengo aldiz topo egin genuenekoa, eta nola mirestu eta ederretsi genituen lur hauek orduan). Esan nahi dut Ande mendiak izan direla nire ibileraren bizkarrezurra azken urtebete luzean -Patagoniako lautada bakartietatik aldendu nintzenetik-, eta agian atzean geratu diren parajeen handitasunak eta altura haietako argi aratzak itzal egiten diotela orain mendikate luzearen azken mutur honi.

Ekuadorren, hala ere, aurkitu izan dut aipatzekoa den toki bat, berezia eta nire gustokoa, nahiz eta mendiekin eta alturekin bat ere zerikusirik eduki ez: iparraldeko kostaldea. Oso hondartza zalea ez banaiz ere, Mompiche inguruko itsasertzak ezohiko plazer batzuk eskaini dizkit pasa diren asteotan: hondartzako paseoak, olatuen laztana, itsaso handiaren zurrumurrua eta hurbiltasuna... egun lasai eta atsegin batzuk, hitz gutxitan. Esmeraldas hiria bera ere aipatu beharko nuke, kale haietako giro afrikarra, arrantzaleen portua, hango lagunen harrera eta konpainia...

(Digresio bat:
Hiru hilabete eta erdi bakarrik.... eta, hala ere, betiko sentipena, Trujillo eta hango egonaldia hain daude urruti orain, hain daude urruti Peru, Bolivia, Argentina, arestiko Quito bera ere... iragan urrun batean ia, beste denbora batean.... Ez dut galdu kontaktua toki horietan ezagutu nuen hainbat lagunekin, eta noizbehinkako harreman horrek sendotasuna eta hurbiltasuna ematen die pertsona haiei, haien bizitzei, haien oroitzapenari... Uste dut neuk galdu dudala, nolabait, sendotasuna. Ez hemen nagoen honek baizik eta lur haiek ibili zituenak, ordukoak... Lanbroaren tankera hartzen diet orain bide eta ibilera haiei, hain aspaldikoak ez badira ere, egunetik egunera dena zaharkitu eta ostera eraberrituko balitz bezala, ni barne. Kontradiktorioa da errelitate hau, batetik nire urratsen mantsotasuna sentitzen dut, inora iristeko presarik eza, egunen joana ez azkartzeko desira; bestetik denboraren arrapalada dago, etengabeko mugimenduaren bertigoa, atzo goizekoa dagoeneko iragan eta distantzia bihurtu duen orainaren bultzada... Sendotasuna du orain horrek, une honek. Sendotasuna du geroaren deiak, haruntzago dagoenaren lilura setatsuak. Eta sendotasuna dute hango eta hemengo lagunek. Zurrunbilo aldakor honetan aingura bat dira haiek, presentzia irmo eta lasaigarri bat.)

Esanak esan, ez dira izan mendiak, edo hondartzak, edo ibaiek lurrari egin dizkioten ebaki sakonak, azken hilabeteotako azpimagarriena. Ez da izango naturaren eskaintza denbora honek oparituko didan oroitzapen bakarra, ezta lehena ere. Jendea izango da oraingoan, pertsona zehatzak, oroimena bahitu eta bertan markarik iraunkorrena ezarriko dutenak. Denetariko pertsonak. Aspaldi bateko lagun ia ahaztuak batzuk, iraganeko biztanle higatu eta lausoak, toki lanbrotsu hartatik jauzi egin eta bidera ustekabean irten zaizkidanak, ez fantasmen gisara, zeudenean berpiztuak, baizik eta mugimenduak eta aldaketak denoi ematen diguten dohaiarekin, izaera berrituarekin. Pozgarria oso izan da haiekin berriro topo egitea. Lagun berriak beste batzuk, berriak izanagatik betikoen gisara hurbildu zaizkidanak, haien indar eta zintzotasunarekin; poz iturri izan dira haiekin emandako egunak ere eta zaila egun horien ostekoa, bideko bakardadera bueltatu beharra. Eta denetariko enkontruak, aurreikusiak eta baita inondik inora espero eta bilatzen ez nituenak ere, batzuk zinez bitxiak, patuaren karanbola arraro eta zailak, hainbesteraino non "bizitza gidatzen duen esku izkutuarekin" gogoratu izan naizen halakoetan, ez ote zen bera han zebilena gu elkarrengana bideratuz, hobe beharrez, "toki egoki eta doia" aurkitu genezan azkenik elkarren ondoan, edo behintzat urrats bat eman genezan bake horretarantz... Baina utzi dezadan poesia alde batera, apur batean behintzat. Piura (Peru), Quito , Esmeraldas (Ekuador) eta Pasto (Kolonbia) hiriak izan dira elkartze eta berrelkartze berezi horien kokalekuak. Azkenekoa, Pastokoa, kontatuko dizuet.

FAMILIA NOMADA BAT

"A tus atardeceres rojos se acostumbraron mis ojos, como el recodo al camino..." (Serrat)

Andoni (Ermua) eta Alice (Bruselas) 2004. urteko abenduan ezagutu nituen Turkiako hegoaldean, itsasertzeko herri lasai eta atsegin batean. Negu gorriko giroa egiten zuen Turkiako barrualdean, elurra eta hotza non-nahi ziren, baina han, Mediterraneoak epeldutako zoko haietan, telebistak aipatzen zituen ekaitzek eta tenperatura gordinek toki urruti batekoak ziruditen. Mendi-muino arbolatu eta berdeek trazatzen zuten kostalde hartako ertza; maldetan eukaliptoen eta fruta-arbolen lurrinak betetzen zuen airea eta eguerdiko orduetan nekazariak olibondoen azpian esertzen ziren, lanean eten bat egin eta atseden pixka bat hartzera. Muinoen tontorretatik itsaso urdin-urdin bat ageri zen, ia arratsero eguzkiak distira gorriz betetzen zuena.

Hilabete gutxi ziren Alice eta Andoni Brusela-ko beren etxetik bizikletaz abiatuak zirela. Asia aldera zihoazen baina neguak bidea ixten zien. Babesleku bat behar zuten eta aste batzuetako geldialdi bat egiteko paraje haiek ezin hobeak iruditu zitzaizkien. Göcek aukeratu zuten, Fethiye ondoan dagoen itsas herri txukun bat. Norbaitek belauntzi bat utzi zien eta han jarri ziren bizitzen.

Europatik nentorren ni ere hilabete haietan baina iparraldetik, Norvegiako ipar puntatik. Udazkenaren hasierak Finlandian harrapatu ninduen eta handik aurrera zuhaitz gorritzen hasiak eta orbela izan nituen lagun Europa ekialdeko bideetan. Hotza orpoz orpo segika nuela iritsi nintzen Turkiako mugara baina Marmarako itsasotik hegoaldera dauden lurretan barruratu arte ez nintzen hasi sentitzen bere benetako haginkadak. Negua hastera zihoan eta nahiz eta gutxitan kanpatu -ia gauero aterpe eta estufa bat eskeintzen zigun Turkiako jendeak (Frantziako bikote batekin nenbilen egun haietan)- kanpoan bizitzea gero eta zailagoa zen. Göcek-era iritsi nintzenean nik ere paradisuaren itxura hartu nien kostalde hartako epeltasunari eta argiari. Trobadore zaharren itsasoa neukan aurrez aurre eta hala sentitu nintzen, Mediterraneoa lehen aldiz orduantxe ikusi banu bezala.

Andonik eta Alicek ordurako belauntzia utzi eta, zortea berriz lagun, apartamendu argitsu bat alokatzen zuten herrian, oso prezio onean. Gela bat eskaini zidaten eta habi hartan pasa genituen hirurok urte hartako Eguberriak eta 2005aren hasiera, pare bat aste guztira. Andonik eta Alicek bizimodu nomadaren -eta haren muinean dagoen askatasun sentipenaren- deskubrimendua eta magia dastatzen zuten bidaiaren lehen hilabete haietan, sentipen bizi-bizia eta zoragarria inondik ere, are eztiagoa bazter haiek eskaintzen zizkiguten ustegabeko udaberriari eta harrera onari esker. Kezkarik gabeko egunak ziren, nagiak, argiz beteak.

Nomadak ginen, ordea, eta bidea zen -eta da- gure legea, gure aberririk behinena, aterpe goxoagorik ez dugu gaurdaino aurkitu. Barrualdean negua ez zuen epeltzen baina urtarrileko egun batean, abiatzeko tenorea heldua zela iritzita, kanpamendua jaso eta ekialdeko bidea hartu genuen, kostaldeari jarraituz. Bi aste geroago bereizi ginen: ni Siria eta Afrika aldera nindoan; haiek, ordea, Asiara, eta horretarako hortzak estutu eta Turkiako negu latzari -oraingoan bai- aurpegi emanez, kostaldetik urrundu ziren eta Capadocian barruratu. Georgia zuten helburu. Handik Kazakhstan-era eta Erdialdeko Asiara iritsi nahi zuten, Armenia eta Azerbaijan-en barrena lehendabizi, eta Kaspiar itsasoa zeharkatuz ondoren. Baina hitz egin dezatela haiek. Hona hemen Andoniren eta Aliceren hitzak, bidaia hura -hiru urte pasatxo iraun zuen guztira- laburbiltzen dutenak:

"Después de tres años, tres meses, tres días y tres continentes, volvimos a casa tras dar la vuelta al mundo en bicicleta. El ocho de septiembre de 2007 finalizo este maravilloso viaje. A fuerza de pedal disfrutamos de una experiencia única e inolvidable. Atrás dejamos grandes recuerdos, miles de encuentros y amistades, increibles paisajes, lugares históricos... fue un viaje impresionante.

Nuestro punto de salida fue Bruselas (Bélgica) para ir hacia el lejano Oriente. Atravesamos Europa central, los montes Carpatos, Euro-Asia, El gran Turkestán, la cordillera de los Himalayas, Nepal, India, el sureste asiático y China para llegar a Tokyo (Japón). Con el objetivo cumplido decidimos ir a Norte-América para dar la vuelta al mundo y regresar a Europa.

Après exactement trois ans, trois mois, trois jours et trois continents, nous terminons notre voyage à vélo, la tête pleine de souvenirs, le calepin rempli d'adresses du monde entier et le sentiment que tout cela a été encore plus merveilleux que nos rêves les plus fous.

Nous avons quitté la Belgique le 6 juin 2004, avec le rêve d'atteindre l'Extrême-Orient à la force de nos mollets. Nous avons pédalé à travers l'Europe, le grand Turkestan, la cordillère de l'Himalaya, la péninsule Indienne, le Sud-est Asiatique, la Chine, pour finalement atteindre Tokyo en août 2006, d'où nous déciderons de prolonger notre périple en Amérique du Nord." (http://www.mundubicyclette.be/)

Bidaia hura amaitu eta 2007ko abuztuan Belgikara itzuli zirenean Alice haurdun zegoen. 2008an Alice, Andoni eta haur jaio berria -Maia izeneko neska bat- Ermuara joan ziren bisitan eta patuak han elkartu gintuen bigarren aldiz, ni ere Afrikatik orduantxe irten eta bisitan bainenbilen Euskal Herrian hilabete haietan.

Eta hirugarren elkartzea orain dela aste gutxi gertatu da, Kolonbia hegoaldeko Pasto hirian. Oraingoan haiek hiru dira eta txikienak -hiru urte ditu Maiak- Andonik bere bizikletari lotuta daraman bi gurpileko gurditxoan bidaiatzen du. Lasai bidaiatu ere, pozik eta sortarazten dituen arretari eta harridurari axolagabe, horixe baita -harridura eta jakinmina- bizikleta zamatuak eta haiek arrastatzen duten gurditxoa ikustean inguruko lagunen begiradek adierazten dutena. Eta areago harritzen dira ikusle horiek, begiak larritu eta ahoa zabaltzeraino, gurditxoaren barruan doan bidaiari txikia begiz jotzen dutenean. Pastoko kaleetan barrena gindoazela ondo konturatu nintzen horretaz: ikuskizun ederra zen, noski, guk bertakoei eskaintzen geniena baina are ederragoa, niretzat batez ere, haien erreakzioak eta imintzioek guri ematen zigutena. Ez da hau Maiaren lehen bidaia. 2009ko udan ere Frantzian barrena ibili zen batetik bestera bere gurpildun habitxoan eta, antza, ezin hobeto moldatu zen bidez-bideko bizimodu ibiltarira.

Orain dela urtebete inguru ekin zioten Andonik, Alicek eta Maiak oraingo bidaiari. 2010eko udan Bruselatik berriro abiatu eta Frantzia eta Espainia zeharkatu ondoren Marokon barruratu ziren. Eta handik hegazkin batek Venezuelako hiriburura ekarri zituen pasa den otsailean. Quiton daude orain eta hegoaldera doaz. Noraino eta noiz arte ez dakite, Alice haurdun dago berriro, lau hilabeteko, eta buhame berria non munduratu eta ondoren zer egin aztertzen ari dira oraindik. Ondo ibili lagunok!

PERUKO TRUJILLO HIRITIK EKUADOR-EKO MUGARA

Urtarrilaren 17an lau txirrindulari abiatu ginen Peru-ko Trujillo hiritik, Lucho eta Araceliren etxetik, eta "panamericana" esaten zaion errepidean barrena iparraldera jo genuen. Honako hauek ginen: Bautista eta Mateo frantsesak, Trujilloko Lucho bera eta ni. Trujillo-tik 50 kmra dagoen Paijan izeneko herria ondo ezaguna da gure artean, hura saihesteko modurik ia ez dago eta azken urteotan indarrezko lapurreta asko sufritu dituzte han txirrindulariek eta txirrindulari ez direnek ere. Bertara hurbildu ginenean errepideko polizia gugana etorri eta eskolta emango zigutela adierazi ziguten. Horrelaxe zeharkatu genuen ospe txarreko tartea.

Paijan gibelean utzi eta Peruko kosta desertikoan azkar egin genuen aurrera, hegoaldeko haizea lagun. Biharamunean, Pacasmayotik 15 kmra dagoen bidegurutzean bereizi ginen: nik eskuin hartu eta mendien aldera jo nuen, bakarrik; frantsesek eta Luchok aurrera jarraitu zuten, panamerikana utzi gabe, Chiclayo aldera. Luchori agur esatea ez zen hain samurra izan. Berak ere bustita zituen begiak.

Bi egun geroago, urtarrilaren 20an, Cajamarca hiri kolonialera iritsi nintzen. Cajamarcan atxilotu eta hil zuten konkistatzaile espainarrek Atahualpa, inken azken enperadorea. Gela bat urrez betearazi ondoren, bi aukera eman omen zioten: bataiatu, kristautu eta urkatuta hil ala sutan kixkalita bestela. Lehena aukeratu zuen.

Cajamarcan pare bat egun egin eta Chachapoyas aldera jo nuen gero. Horretarako Celendin herria igaro eta Marañon ibaia zeharkatu behar izan nuen. Tarte hura oso ederra izan zen. Hona hemen egun haietan nire egunkarian idatzitako sarrerak.

2011ko urtarrilak 22, larunbata. Cajamarca - Celendin, 108 km.

Oso bide polita, ongi trazatua, aldapa eta malkar gogorrik gabe. Aurpegi asko txuriak, nahiz mendialdean egon eta nekazarienak izan. Jende atsegina, adeitsua, Cajamarcan bezala. Pasadizo bat: ni hurbiltzen ikusi orduko korrika irten da pezozko bere etxe umiletik neskatila irribarretsu bat eta bide ondoan gelditu da niri agur eginez: "gringito! gringito!". Nik harrituta eta dibertituta begiratu diot, bere agur xaloa eskertuz lehendabizi, eta biotatik zergatik ote nintzen ni "gringitoa" pentsatuz, gero: txuri-txuria eta ilehoria zen, mendietako bikingo txiki eta sinpatiko bat.

Eguraldi iluna, euritsua. Mendietako berdea, non-nahi ageri dena, ilundu egiten dute zeru goibelek, harrizkoa da bien bitarteko argia, grisa, mugimendurik gabea, eta zerutik lurrera doan tartea txikiagotu egiten du. Zirrikitu lanbrotsu hori da nire bidea, ildo bakarti bat natura eder geldian.
Nire bazter maiteak... hemengoak eta hangoak... lanbro honetan bat eginda ikusten ditu gaur nire gogoak.

Arratsean iritsi naiz Celendin-era, 7ak baino lehentxoago, ilun-bistan. Arrosa koloreko argi mehe bat dago airean, oso berezia. Elizaren kupula urdinak ilunpetik bereizi eta sendo altxaten dira etxe zapalen gainetik.

2011ko urtarrilak 23, igandea. Celendin - Balsas, 60 km.

Azoka eguna gaur Celendin-en. Hamarrak inguruan abiatu naiz, kale jendetsuetan gora eta behera pixka bat ibili eta gero. Herritik irten bezain pronto goraka hasi da bidea eta 13 kilometroko igoerak gain berde batera eraman nau (3150 m.). Ikusgarria begiek handik ikusi dutena: mendien arteko zulo ikaragarri bat, bi mila metro inguruko sakonera duena eta zeinaren maldetan bidea gainbehera amiltzen den, etengabe bihurrituz eta kiribilduz, ia bukaezina dirudien jaitsiera luzean (45 km).

Ezin ikusi goitik zulo horren amaiera non dagoen, baina maldan behera hasi eta bi ordu inguruko bidea egina nuela, begiz jo dut, halako batean, sugea, sakanaren behe izkutuetan bizi den pizti zaharra. Aspalditik ezagutzen dut nahiz eta hau izan bera aurrean dudan lehen aldia: Urrezko Sugea da, Marañon ibaia benetako izenez. Gelditu egin naiz, urrun dago oraindik eta txikia ematen du altura honetatik. Arreak eta lehorrak dira hura inguratzen duten malkarrak eta arrea eta iluna da bera ere, lokatzezko suge nagi bat sakan estuaren barrenetik astiro, sigi-saga, mugitzen dena. Ez dago distirarik, ez arrasto doraturik ur horietan. "Rio Marañon, dèjame pasar...", gogoratu zait eta otoitz batenak balira bezala igaro dira nire gogotik antzina ikasitako hitzak.

Jeisten segitu dut. Bidea estua eta asfaltogabea da baina ondo zainduta dago eta trafiko gutxi darama. Malda bakarti eta idorrak ditut orain inguruan, kaktusak, sastraka arantzadunak, enbor lodiko zuhaitz txikiak. Eguzkia beheraka hasia da. Aurrez-aurre, ibaiaz bestalde altxatzen diren mendi-gailurretatik gora hodei txuri trinkoak ageri dira, elkarri erantsitako kotoi-pinportak dirudite. Gorago urdingune zabalak. Argi-itzalen dantzarekin jostatzen dira nire inguruko mendi-hegal isilak.

Iritsi naiz zuloaren hondora. Ibaiaren aldamenean nago orain, zubia baino lehenagoko tartean, eta lokatzezko sugearen ibilera ez da, bertatik bertara ikusita, hain geldoa, hain nagia. Izan, ur handiko ibaia da, pareta lehorren artetik bere indarrari eutsiz bezala doana. Piztiaren benetako ahalaz jabetu naiz oraintxe.

Ibaiaz bestalde Balsas dago, kale bakarreko herrixka bat (1050 m.), eta izen horrek beste garai eta bizimodu batzuk ekartzen ditu gogora, hemengo biztanleen bizitza eta heriotza ur ilunetan jokatzen ziren garaiak, alegia. Orain ez dago, noski, ibaiaren indarrak gureekin neurtu beharrik, ez du bidaiariak enborrez egindako txalupa hauskorren premiarik bestaldera iristeko, eta ontzitxo haiek gobernatu eta urekin lehiatzen ziren gizonen abileziak eta adoreak liburuetako orrietan bakarrik - eta zaharrenen oroimenean akaso- irauten dute. Orri horietan egin nuen nik topo estraineko aldiz -oso aspaldi dela- Marañon ibaiarekin, Urrezko Sugearekin.

Bai, beste garai batzuetakoak dira Ciro Alegria eta berak sortu zituen pertsonaien bizitzak eta, hala ere, ibai honek ordukoa, betikoa ematen du. Tanta bat gara gu eta gure denbora bere uretan. Ontzitxoak dira ur-lasterrean gure borroka eta saiakera guztiak.

Zubira heldu eta errespetuz begiratu diot nire azpiko suge lodiari. Eta antzinakoen hitzak ozen errezitatuz zeharkatu dut burdinazko plataforma estua: "Rio Marañòn, dèjame pasar, eres duro y fuerte, no tienes perdòn / Rio Marañòn, tengo que pasar, tù tienes tus aguas, yo mi corazòn".
..........................................................................................................................................

Marañon ibaia zeharkatu eta 63 kilometroko igoerari ekiten dio segituan bideak, igoera luzea eta baita ederra, oso ederra, ere. Mendi haietan malda da dena eta haiek uzten duten tarte urrian kulunka doa, nola-halako orekan, bide estua. Noizbehinkako etxe bakanak ere han-hemengo balkoi edo zabalgune txikietan kokatzen dira, edo mendien arteko lepo estuetan bestela. Mendatea (Calla Calla edo Barro Negro, 3660 m.) igaro orduko, ordea, paisaia aldatu egin da, borobildu eta zabaldu. Hango larre eta belardien berdea bizi-bizia da, itsugarria.

Mendateko gainetik laster (30 bat kmra) Leimebamba herria dago. Hango museoak merezi du bisita bat. Eta aurreraxeago, Chachapoyas baino lehentxoago, antzinako hiri harresitu bat dago, X. edo XI. mendekoa: Kuelap du izena eta berak ere merezi du bisita. Batzuek diotenez, Machu Picchuren ondotik horiek dira Peruko hondar arkeologiko garrantzitsuenak. Mendi gain batean daude eta bizikletaz edo oinez igo zaitezke bertara, bide ezberdinak aukeratuaz. Harresien tamaina eta sendotasuna ikusgarriak dira. (Errepidez joanez gero: 38 km. bidegurutzetik, Tingo Viejo herritxotik, eta 1100 metroko igoera. Oinez: bi edo hiru orduko bidea?).

Goiz batean, abiatu eta handik gutxira, beste txirrindulari batekin egin nuen topo Cahachapoyas inguru haietan. Daniel Landibar nafarra zen eta oraingoan halabehar hutsari eta Danielen beraren nahiari eta saiatzeari zor zaie, neurri berdinean, topaketa. Kontua da bera gosaltzen zegoela bide ondoko etxe batean ni haren aurretik igaro nintzenean, ez bera ez bizikleta ikusi gabe, eta entzun gabe, gainera, ni ohartarazteko asmoz segituan egin zizkidan deiak eta txistuak. Ez genuen elkar ezagutzen, ez elkarren berri jakin ere, baina gosaria bertan behera utzi, bizikletara igo eta nire atzetik abiatu zen laster batean Daniel, eta baita ni harrapatu ere, handik ia kilometro batera. Ustekabe galanta hartu nuen gibeletik eta arnaska zetorren txirrindulari hura nire parean jarri zenean. Atzera elkarrekin bueltatu eta orduan bai, lasai eseri ginen biok mahaian eta kontu-kontari hasi, berak gosariari berriro ekiten zion bitartean. Daniel Erriberakoa zen, etxe ekologikoen diseinuan eta eraikuntzan aditua, eta alor horretako enpresa batekin esperientzia txar bat izan eta gero erabaki zuen arnasa pixka bat hartu eta Hegoamerikara etortzea. Bizikleta Quiton erosi eta handik zetorren; helmuga, ordea, toki ezohiko batean jarria zuen, gutxik bisitatzen duten -eta urte eta erdi lehenago nik zeharkatua nuen- Paraguai mendebaldeko desertu berde eta biztanle gutxikoan, "Chaco" eskualdean, alegia. Beste kontu bitxi bat: bere herriko bibliotekan Jesus Lopez de Dicastillo delako baten ibilerak eta liburuak ezagutu zituen eta irakurgai haiekin piztu eta sendotu omen zitzaion Hegoamerikara etortzeko gogoa. Eta areago harritu nintzen zera gehitu zuenean: "Peru-ko oihaneko Puerto Bermudez herrian bizi da orain Jesus eta hara joan nahi nuke, aitzindari hura, eta nire bidaia nolabait inspiratu duena, ezagutzera". "Arraioa -pentsatu nuen-, ni neu Puerto Bermudez-era eraman ninduten arrazoi berdinak dira!. Daniel, ordea, ni baino gazteagoa zen, beste belaunaldi batekoa... Gutxi pentsatuko zuen Jesusek noski, 80ko urte haietan, bere ibilera eta hitzek hainbeste ametsen pizgarri izango zirenik, hogei eta hamar urte beranduago ere bidaiarien akuilu eta bultzada izaten segituko zutenik..!"
Quito-ra bitarteko errepide zatiaren berri eman zidan Danielek eta nik ere hegoalderako bidean zein aukera zituen eta zer espero zezakeen azaldu nion. Eta ondoren hurrena arte esan eta, ezinbestean elkarri bizkarra emanda, bideari lotu ginen. Bolivian dago bera orain.

EKUADOR

Otsailaren 11an La Balsako muga igaro (Namballe-Zumba) eta Perutik Ekuadorrera sartu nintzen. Lojara bitartean, mendiak, zeru goibelak, euri zaparradak eta herri txikiak eta lasaiak aurkitu nituen. Aldapa ikaragarriak ere bai, aspaldiko gogorrenak, % 10etik 20ra bitarteko portzentajeekin. Loja baino lehen, mendi arteko haran polit batean, Vilcabamba herria dago, bere biztanleen bizitza luzeagatik ezaguna dena. Denak saiatzen dira han -eta arrakasta handiarekin, antza- kanposantura ahalik eta beranduena hurbiltzen eta honelako izenak ugari dira kaleetan: "Minimarket Longevo" "Avenida de la Eterna Juventud"... Bertan egindako zigarro klase bat ere badago, "Longevos" izenarekin komertzializatzen dena (paketean aitona zahar bat ageri da, pozik erretzen).

Lojatik aurrera zalantzan ibili nintzen, zein bide hartu. Bi aukera nituen: errepide panamerikanoa bata, Ekuadorreko bizkarrezurra eta kultura kitxuaren eremu nagusia den mendialdetik barrena doana -ospe handiko hiri kolonial bat dago bertan, Cuenca-, eta ekialdeko bidea, bestea, zein aurrekoarekin paraleloan doan baina oihanaren ondotik, shuar indioen lurraldetik. Azkena aukeratu nuen eta Lojatik Zamora hiri txiki eta txukunera jaitsi nintzen eta handik iparraldera jo gero, Puyo-raino. Puyon ekialdeko behe-lurrak utzi eta mendialdera igo nintzen ostera, Baños eta Latacunga hirietara. Quilotoa aintziraren itzulia egin eta martxoaren bian iritsi nintzen Quitora. Goiz eguzkitsua eta garbia atera zuen egun hartan eta horrek Cotopaxi sumendia ikusteko parada ederra eman zidan: nire eskuinean zegoen, ia sei mila metroko kono perfektu bat, erditik gora elurpean zegoena. 1988. urtean, antzeko beste goiz eguzkitsu batean, han goian, krater haren ertzean, egona nintzen. Denbora haiek bezain urruna ematen zuen orain gailur txuriak.

(Beste digresio bat -edo antzeko zerbait-:

esan behar dut Ekuadorrek, zentzu batean, harritu egin nauela, Perutik Ekuadorrera igaro eta alde handia somatu dudalako bi nazioen artean, orain dela 12 urte ez bezala, orduan ere zeharkatu bainuen muga hori eta aldaketak ez zuen aparteko markarik utzi nire oroimenean. Kontua da Ekuador, bere umilean, hegoaldeko auzoa baino askoz txukunago eta apainago aurkitu dudala, eta herrien eta hirien itxura ordenatua izan dela, batik bat, inpresio hori eragin duena (salbuespen nabarmenak ere badira, haien artean kostaldeko hiri batzuk, Esmeraldas, kasu). Errepideak ere aipatu behar honen harira, Ekuadorren bide dotore eta estrenatu berriak edo haiek sortzeko lanak non-nahi daude-eta. Badirudi Correa lehendakari ezkertiarraren politikan lan publikoak sustatzea izan dela, besteak beste, helburu garrantzitsu bat, eta lan publiko horien artean errepide-sarea hobetzeari eta bide berriak zabaltzeari eman diola lehentasuna. Ez da Correaren kontua bakarrik, kontinente guztian gertatzen ari den zerbait baizik. Susmoa dut ideia berri larregi ez dabilela bazterrotan ere (asmo berriak, bai, zenbaitetan, eta ez da gutxi) eta hemengo gobernariek diru apur bat eduki eta harekin zerbait egin nahi dutenean betiko erritoak berritzen dituztela. Eta errepideak egitea erritorik zaharrenetakoa da eta inbertsio borobila ere bai: erraz ikusten da, aldi baterako lana sortzen du eta dirua desbideratzeko eta poltsikoratzeko aukera onak ematen ditu. Gobernari zintzoenek, agian, eskuak batu eta mirakulu bat ere eskatu eta espero izango dute: errepide egin berrien aditzea eduki dezala, lehenbailehen, zoriontasunak, asfalto leunaren lilurari ez diezaiola muzinik egin haiekin beti hain uzkur izan den andere kapritxosoak, jakin dezala bideak zabaltzen zaizkiola pobrearen etxean ere, etor dadila haietatik arren, ekar ditzala bere onurak... Tira, ez naiz ni asfaltoaren miresle bat eta ez dut askorik sinisten bere birtute magikoetan, nahiz eta batzuetan estimatu -hori ere egia da- eskaintzen dituen erreztasunak eta deskantsua. Eta gai honekin amaitzeko: gure zibilizazioaren ikur nagusiari -autoari- dagokionez ere, Ekuador berriro irabazle: berriagoak, dotoreagoak, distiratsuagoak dira bere errepideetan ibiltzen direnak. Niretzat abantaila gutxi: abiadurak ere handiagoak dira eta gidarien jokabidea, zoritxarrez, betikoa, hemengoak hangoak bezain zoro eta axolagabe, gauza garrantzitsuak -begiratzeko modua, kasu- astiro, oso astiro, aldatzen bide dira.... Ez, zoriontasuna ez da azeleradore bat zapalduz eta errepidez etorriko, nahiz eta horiek ere, neurri batean, beharrezkoak izan. Hari begiratzeko eta deitzeko modua aldatzen ez dugun bitartean gure erreguei entzungor segituko du, noski, andre misteriotsuak.

Beste zerbait ere esan behar dut Peru-Ekuadorrekikoak amaitu baino lehen: muga zeharkatu eta lehen unetik faltan aurkitu nuela atzean utzitakoa. Bai, Ekuadorrera sartu eta ondorengo asteetan Peruko mendi garaiekin eta hango bakardadearekin oroitu izan nintzen behin baino gehiagotan baina hori, izan, ez zen hain arraroa. Arazoa sakonagoa eta larriagoa zen eta horretaz berehala konturatu nintzen, inguruan nituen enparantza eta lorategi txukunei mesfidantzaz begiratu eta Peruko herri nahasien falta sentitzen hasi nintzenean. Okerrena, dena den, geroago etorri zen, "gringo!" oihu baldarren mira ere bilatzen hasi bainintzen halako batean eta horrek, bai, guztiz harritu, nahastu eta noraezean utzi ninduen. Paradoxikoak gara gero, edota ohiturazko abereak, edota erremediorik gabeko kontentagaitzak. Orain dela gutxi irakurri ditudan hitzekin adierazita, bestela: "ez dakigu nahi duguna nahi dugun". Eta nahi ez dugunarekin? Ba, berdin-berdin, igual eta antzera. Nola ulertu, bestela, hainbeste protesta eta purrustada egin eta gero, azkenean, ezari-ezarian, Perurekin maitemindu izana? Nola ulertu herri horrek nigan utzi duen hutsa...? Ez, maitasun eta gorroto kontuetan ez naiz ni lagun fidagarria, zorabiatu egiten naiz itsaso horietan. Pesimista batek honela erabaki zuen, aspaldi, auzia: "ez, ez gara sekula zoriontsuak izango". Auskalo. Oraingoz, gelditu bitez esanda eta idatzita azken lerro hauek Peru zaharraren alde.)

Miller Hernan Yule

MELENDEZ AUZOA

Melendez auzoa Cali hiriko hegoaldean dago eta hona pasa den apirilaren 29an iritsi nintzen. Gaur ekainaren 4a da eta horrek esan nahi du 5 bat aste joan zaizkidala hemen, ezari-ezarian, bat ere nekerik gabe. Lehenengo eta behin eskerrak eman behar dizkiet hori posible egin dutenei, Miller Hernan Yule-ri eta bere familiari, bere etxeko ateak zabaldu ezezik etxekoa banintz bezala hartu nautelako denbora guzti honetan, etxekoei eskaintzen zaien berotasuna erakutsiz. Atzerri honetan bigarren familia bat izan dira haiek, niretzat eta baita hemendik pasatzen diren beste txirrindulari askorentzat ere, harrera ona berdina baita guztientzat... Lau urte dira Miller asmo honekin hasi zela eta ehundik gora dira harrezkero bere etxetik igaro diren bizikleta-bidaiariak.

Melendez auzo herrikoia da, bizia, langile-bihotz sendoa duena. Kaleak, batez ere "Super Inter" supermerkatuaren ingurukoak, jendez eta autoz beteta egon ohi dira baina handik pixka bat urrundu eta giroa nabarmen lasaitzen da, sekulan galdu gabe, hala ere, etxez kanpoko bizitzak auzoari ematen dion kolorea eta alaitasuna. Gauak ere animatuak izaten dira, janari-saltoki txikiak non-nahi ageri dira, espaloietan eta kale bazterretan, eta bertan arepak (arto-irinez egindako opil bero gaztaz eta urdaiazpikoz beteak), ikatzetan erretako txorizoak, enpanadak eta bestelako gutiziak eskaintzen dira, usain goxo eta tentagarrien artean. Halakoren bat erosi eta afari legea kalean bertan egin eta gero, etxerako bidean, gazte taldeak ikusi ohi ditut espaloietan eserita, lasai eta hitz aspertuan, gau giroaz gozatzen, eta haien ondotik pasatzean ere ke eta usain goxo eta biziki tentagarriak aditzen ditut, bestelakoak oraingoan, esate baterako belar mozkorgarriaren lurrin ezagun eta garratza. Auzo segurua da, hala diote auzokideek eta lehen mailako baloretzat daukate hori, ulertzekoa eta estimatzekoa den zerbait, noski, areago Cali bezalako hiri batean, non intseguritatearen gaia pil-pilean dagoen (lapurreta helburu duen biolentziaren intseguritateaz ari naiz). Guztiarekin, dena ez da bake santua, gerraren arrastoa honaino ere iristen da, bisitari ezjakinena erraz konturatu liteke horretaz, teilatuen gainetik pasatzen diren helikoptero militarren zaratotsa airean zabaltzen denean kasu, edo soldadu armatuen patruilak auzoko kaleetan oinez barruratu eta honelako kartelak zintzilikatzen dituztenean, murruetan eta zuhaitzetan: "Colombia les tiende la mano. No pierdan su vida, abandonen la lucha armada".

Auzoko etxe gehienak umilak dira, apartamendu blokeak ikusiko dituzu han eta hemen baina ugari dira, halaber, bizitoki zaharragoak, solairu bakarreko edo bi solairuko etxebizitzak. Nire anfitrioi Miller-ena azken hauen artean dago: etxe zapala da, soila eta alturarik gabea, baina badauka aparteko berezitasun bat, benetako altxor bat, batetik gu bezalako bisitariak hartzea ahalbidetzen diona, eta bestetik etxekoen bizi-kalitatea ikaragarri aberasten duena: barne-lorategi bat, ez hain zabala baina bai luzea, atzean dagoen Melendez ibairaino bertaraino iristen dena. Lorategi horretan fruta-arbolak daude, limoi, platano eta laranjondoak, ahuakate, guaiaba, kakao eta mango arbolak, askotariko landareak eta espezia-belarrak, ortua, oiloak... eta gure kanpindendak.
Etxea dagoen kalea oso lasaia da... larunbat eta asteburuetan izan ezik. Orduan inguruko garajeak diskoteka bihurtu, musikaren bolumena gorenean jarri eta "caleñoen" festarako gogoa eta dantzarako pasioa jabetzen dira kaleaz eta gauaz. Saltsaren Hiria, hala esaten diote Caliri Kolonbian. (1)

Melendez langile-auzoa da, langile jendea, merkatari txikiak, artisauak, ogibide liberaleko profesionalak... dira hemengo biztanleak. Auzo umila baina ez pobrea, ez pobreenetakoa behintzat. Miller-ek ondo azaldu zidan kontu hori atzo. Esplikatu zidan Cali-ko auzoak (Cali Kolonbiako hirugarren hiri populatuena da, Bogota eta Medellin-en atzetik) egoera sozio-ekonomikoaren arabera sailkatzen direla, 0tik 6ra doan eskala batean. Gailurrean, 6garren mailan alegia, inguru esklusiboenak daude, aberatsenak bizi diren hirialde eder eta erosoak. Beheko mailak, ordea, ("estrato" hitza erabili zuen berak) batez ere 0 eta 1a, auzo txiroenei dagozkie, Cauca ibaiaren ondoan -eta haren mendean- kokatuak daudenak: bizitoki eta zerbitzurik kaskarrenak horiek dituzte (baldin eta inolako zerbitzurik badute...) eta, gehien bat, gerrako desplazatuekin eta hirira etortzen diren nekazari pobreekin osatzen dira. Infernutik zerura doan eskala edo kasta-sistema horretan guri -Melendez auzoari, hobeto esanda- 3. postua egokitzen zaio, denik eta tokirik onenetakoa, nire ustez.
0, 1 eta 2ko auzo gehienak hiriaren ekialdean kokatzen dira, "Aguablanca" izena hartzen duen distrito handian: diotenez, Cali-ko biztanleriaren erdia-edo han bizi da (2). Kontuan hartu behar da Kolonbia, Hegoamerikako beste herrien aldean, ez dela merkea; eta ez da merkea irizpidetzat barruko neurriak hartzen baditugu ere: elikagaien, garraio publikoaren, elektrizitatearen... prezioak eta gehienen soldatak edo diru-sarrerak ez datoz -ez horiek ere- eskala berean. Kontrasteak ikaragarriak dira: esaterako, auzotik oso gertu, 5. Kalean bertan, Unicentro deritzon saltoki-gunea dago: gutxitan ikusi izan dut nik horrelako bat, hain handia, hain distiratsua, hain jendetsua...
...............................................................................................................................

Luzatu zait hemengo egonaldia baina banoa, azkeneko egunak dira hauek Calin. Ez da izan alferrikako denbora, egiteko nituen lantxo eta asmo batzuk, bai, burutu ditut: bizikletari herdoila atera eta koadroa goitik behera pintatu dut, esate baterako (aurreneko aldiz erosi nuenetik, 2001ean, berria ematen du!), dentistarenean izan naiz, lerro hauek zirriborratzen ere eman ditut ordu franko... Eta etxe honetatik pasatu diren txirrindulariekin informazioa eta istorioak trukatzeko parada izan dut. Gure mundutxo honetan nork bere ibilbidea, bere asmoak, bere estilo eta molde berezia du. Asko gara Ameriketan batetik bestera bizikletaz gabiltzanok eta zorionez dibertsitatea handia da. Bi talde nagusi egin daitezke, agian: batean latinoamerikarrak berak jarriko nituzke (argentinarrak, brasildarrak, kolonbiarrak..), talde txikia baina sendoa osatzen dute eta haien arteko askok artisau-lanekin edo antzeko langintzekin finantziatzen dute bidaia; bestean gu gaude, Europa edo Ipar Amerikatik gatozenok (Australia, Zeelanda Berria, Japon... ahaztu gabe) eta, salbuespenak salbuespen, aurrera jotzeko tokian tokiko irabazpiderik behar ez dugunok. Talde bakoitzean azpi-taldeak egin litezke eta guztiekin, hemengoekin eta hangoekin, 6 mailako beste eskala bat erraz samar antolatu nezake nik, eta esango nuke, halaber, azkar asko, nor non kokatu, bizikletari eta berak garraiatzen duen kanpoko ekipajeari erreparatuta bakarrik. Nago, dena den, garrantzi gehiegi ez duten kontuak direla hauek, zerikusirik bat ere ez dutela, gure kasuan, ez bidaiaren kalitatearekin, ez luzerarekin (ez derrigorrez) eta ez -garrantzitsuena- bidaiarien pozarekin ere. Erosotasunarekin bai, neurri batean, baina hori, izan, ez da gehienetan hain funtsezkoa bizimodu honetan. Badu, ordea, eskala horrek, zerikusia, eta erabakigarria, beste zerbaitekin: mugekin eta haien inguruko legeekin, hots, gure begiek ikusi eta gure oinek zapaldu ahal duten lurrarekin; Latinoamerikako esparrua gainditu eta beste nonbaitera salto egin nahi izanez gero, orduan bai, aukerak murriztu, oztopoak azaldu eta talde baten pribilegioak eta bestearen ezinak ageri-agerian gelditzen dira.
...............................................................................................................................................

Aurkeztuko dizkizuet, amaitzeko, Melendez-eko etxe honetatik azken asteotan igaro diren txirrindulari batzuk. Lehena Nacho madrildarra izango da, pasa den astean egon zen hemen eta gure eskalan 1eko kalifikazioa emango nioke nik, goitik jota, aspaldian ez baititut ikusi halako bizikleta (BH zahar-zahar bat) eta bizikleta-inguru zarpail eta desastrosoak. Bost axola berari horrek, urrutitik dator eta ez du kitto esateko asmorik, ez berehalakoan behintzat; Nacho orain dela urtebete inguru Madrildik abiatu zen eta hegoaldera jo, nora zihoan ondo jakin gabe; ezari-ezarian iritsi zen Senegalera eta han norbaitek Atlantikoa belauntzi batean zeharkatzea eskaini zion, ontziko zereginetan laguntzearen truke; baiezkoa eman eta Cabo Verde-tik igaro ondoren Brasileko kostara iritsi zen duela hilabete batzuk; iparraldera doa, hori da oraingoz dakien guztia. Bitarteko txikiekin bidaia handiak egin daitezkeela frogatzen du berak.
Alan eta Erin estatubatuarrak dira, Winsconsin-ekoak; ezkondu eta bigarren eskuko tandem bat erosi eta gero Alaskatik abiatu ziren pasa den udan; Ushuaiara doaz eta bide asfaltogabeak eta aldapatsuak maite dituzte, ez dira oztopo haientzat.
Alaska-Ushuaia zeharkaldia "klasika" bat da txirindularien artean, eta handik datoz, kontinenteko ipar muturretik, Natxo eta Idoia hondarribitarrak ere; haientzat, ordea, Ushuaia eskala bat baino ez da izango, helmuga beste nonbait baitaukate, Botswanan alegia; ez dute Afrikara eskuhutsik iritsi nahi eta Alaska-ko elur puska bat (elur puska handi samar bat) daramate alforja batean; elurrarekin oasi bat sortu nahi dute Kalahari-ko desertuan.
Eta zerrendako azkena nire lagun Pierre izango da; Pierre frantsesa da noski, 55 urte ditu eta Kanada-tik dator triziklo etzan batean ("triciclo reclinado", "recumbent tricycle" "tricyle couché", euskeraz nola?), "etengabeko siesta batean bezala", norbaitek, zehaztasun handiz, esan zuen moduan; ez Pierrek, ez bere ibilgailuak, ez dirudite mundu honetakoak; berak jakintsu edo inbentore xelebrearen itxura guztiak ditu (Frantziako espazio-agentzian egiten du lan, satelite-programak diseinatzen), oso gizon jator, adeitsu eta manera bigunekoa da, salbu eta Sarcozy izena entzuten duenean: orduan erabat eraldatu eta aieneka, ojuka eta maldizioka hasten da, "in crescendo" doan sekuentzia larri eta beldurgarri batean; gurditxo bat arrastatzen du trizikloarekin eta bertan denetarik garraiatzen du (80 kilo), besteak beste, eguzki-plakak, presio-lapiko bat... (grandpedaleurlibre.org)

Ondo izan denok
Cali, Kolonbia. 2011ko ekainak 4

(1) Un aspecto destacado de la demografía caleña, y en general del occidente colombiano, es el alto porcentaje de población afro-colombiana, aproximadamente un 24%^, lo que hace de Cali una de las urbes latinoamericanas con mayor población de raza negra. La influencia afro-colombiana en la cultura caleña es evidente en los aspectos musicales, por ejemplo, la ciudad es reconocida por sus orquestas de mùsica salsa. (Wikipedia)

(2) El incremento de la línea de pobreza en Cali muestra lo crítica que es la situación de ciudad. Según la Misión para el Diseño de una Estrategia para la Reducción de la Pobreza y la Desigualdad, el 67,5% de los habitantes de la ciudad se pueden considerar pobres (2004). Mediciones de expertos en el tema indican que este porcentaje fue 29,8% en 1994 y 39,0% en 1998. Este incremento se debe en gran parte a la crisis económica que empezó en 1998, pero también a la falta de respuesta de las políticas públicas para superar dichas situaciones por parte de las administraciones municipales precedentes.
De acuerdo con la Consultoría para los Derechos Humanos, Codhes, en el período 1999-2005 llegaron a Cali más de 55.000 personas como resultado de desplazamientos, de los cuales casi 20.000 llegaron solo en el 2005. La mayoría de esta población desplazada se establecen en el sureste de la ciudad en el Distrito de Aguablanca. (Wikipedia)

Quito-ko istorio txikiak (2011ko martxoak 28)

2011-03-28T12:34:00.000-07:00

Christian eta Pierre-rekin, Quiton

Aspaldiko lagun bat daukat Quiton, lagun bizikletazale on bat. Christian Medrano du izena, Crosty goitizena, eta Txilen ezagutu nuen, Eric Savarden etxean, orain dela hamar urte. Garai hartan Hegoamerikan barrena zebilen Crosty bere bizikleta gainean. Gaur egun Quitoko hiri-txirrindulariek ondo ezagutzen dute bera, "Andando en bici, carajo (ABC)" taldearen sortzaileetakoa eta partaidea da (80ko hamarkadan "¡Alfaro vive, carajo! (AVC)" zeritzon talde gerrilari bat izan zen Ekuador-en), "radio pedal" izeneko saioa zuzentzen du Radio Municipal irratian eta taberna lasai eta atsegin bat dauka La Floresta auzoan, "La Cleta". La Cleta bilgunea da eta baita bizikletaren inguruko bidaiak, jarduerak eta iniziatibak aurkezteko tokia ere. Quitotik pasatzen bazara inoiz hor duzu hiri honetako txiririndularien eta bidaiarien mundutxoaren berri jakiteko aukera. Kafea eta pitzak ere oso onak ditu.

La Cleta
Calle Lugo N 24 250 (y Gipuzkoa)
Barrio La Floresta - Quito T: 093367699

Gaur goizean bere etxean geundela gustoko duen istoriotxo bat erakutsi dit Christianek. "enlasoledaddelfaro" izeneko blogean aurkitu zuen eta niri ere gustatu baitzait ondoan doakizue.

Dos niños, dos bicicletas y yo

Cada vez que lo veo bajar por el camino, de esa manera, con su bicicleta, me da miedo. Algunas veces me he cruzado con él en el sendero. Cuando esto sucede se dirige hacia mi tan rápido como le es posible; después, cuando está cerca, aprieta el freno trasero y bloquea la rueda que ya apenas si tiene tacos. Es entonces cuando levanta esa polvareda gigantesca que tanto le gusta y se me echa encima atravesando su bicicleta de uno al otro lado del camino. Salta de su asiento sonriendo y me mira a los pies. Yo creo que lo hace para decirme “mira lo bien que la domino, ni un palmo entre tus pies y mi bici”. Pero no lo dice, tan solo un “Hola farero”, sale de sus labios. Yo se cuanto la domina y cuanto disfruta con ello. Cuando esto sucede, si no es tarde y estamos cerca del faro se vuelve caminando conmigo y me acompaña. Algunas veces lo invito a un zumo, le encanta el de manzana. El hace como que no, pero sabe que los compro y los tengo allí para él. Me gusta verlo, con esa sonrisa casi perpetua en su cara y con su frente llena de churretes del sudor y el polvo. Algunas veces me pregunta cosas del faro, de su funcionamiento, otras son cosas de la mar... otras veces es él quien cuenta, y me habla de sus ilusiones, de que un día irá con su padre y su madre a la ciudad y le comprarán un freno y unas cubiertas nuevas a la bici. Algunas tardes estoy en el balcón cuando lo veo venir camino abajo, levantando la polvareda. Brilla el sol en su manillar, y a mi, el chaval con su bici, se me hace una estrella fugaz que va dejando tras de si su estela de polvo. Lo veo alejarse, y cuando se pierde tras el recodo del camino, otro niño, con una bicicleta negra y grande, sin frenos y muchas veces pinchada, baja por el mismo camino, haciendo las mismas locuras de niño. Es una bicicleta Orbea, grande, negra... es la bici de mi padre, la que yo cogía cada tarde para subir hasta más allá del faro y bajar como baja él. Esta tarde han llamado a la puerta, he abierto y allí me lo he encontrado, gimiendo, casi llorando, con sus manos y sus rodillas desolladas, llenas de pequeños chinitos y arena del camino. Se ha caído y el dolor y la sangre lo han asustado. Mientras yo lo curaba él miraba su bicicleta; tiene la cadena fuera de su sitio, el manillar torcido y la rueda delantera descentrada. Le duele más esto que sus manos y sus rodillas.

Bajando con él hacia el pueblo me he parado en el recodo grande del camino, me he sonreído al recordar a otro niño, hace muchos años, con las manos y las rodillas sangrando, con una bici rota... volviendo al faro, a que, el viejo farero de entonces, lo curase.

El viejo farero.
(http://www.enlasoledaddelfaro.blogspot.com/ blogetik hartua)

Trujillo (Peru). 2011ko urtarrila

2011-01-07T07:18:00.000-08:00

Trujillo-ko Txirrindularien Etxea

Cuzco - Trujillo: 2600 km., 50 egun. Nondik nora: Cuzco - Abancay - Andahuaylas - Ayacucho - Huancavelica (Abra Apacheta eta Abra Chontan barrena) - Huancayo - Tarma - La Merced - Villa Rica - Puerto Bermudez - Von Humboldt - Tingo Maria - Huànuco - La Uniòn - Antamina meategia - San Marcos (Chavin de Huantar) - San Luis - Chacas - Carhuaz - Caraz - Tanguche - Trujillo

Miro por las calles esos
nombrecitos raros, y los saboreo
un poquito...
¿què culpas estarè pagando
para caminar tanto y tanto?

Jakin nahi baduzu hor goian idatzi dudan izen-soka luze horren atzean zer dagoen -geografikoki zer dagoen- mendiak imajinatu behar dituzu lehendabizi, mendiak eta maldak, altuera eta forma ugarikoak, alde guztietatik; saia zaitez haien arteko tolesdura, zoko eta sakonuneak irudikatzen ere: ibarrak, sakanak, haizpitarteak, errekak eta ibaiak, belardiak, zuhaiztiak (eukaliptoenak askotan)... Kolorea jarri nahi badiozu orografia malkartsu horri erabili batez ere berdearen tonu diferenteak eta baita, tarteka, marroiarenak ere. Zerurako, berriz, grisei eta kolore ilunei eman lehentasuna, urdina guztiz baztertu gabe. Irudia osatze aldera jarri dezagun orain bertan gizakiak egindakoa: etxetxoak non-nahi hasteko, gehien-gehienak pezozkoak eta txikiak; herritxoak eta hiriak ere han-hemenka, zapalak, alturako eraikuntzarik ia gabe, trinkoak; aldapan gora eta behera etengabe egiten duten bide luze politak (asfaltogabeak eta estu samarrak sarri), soroak eta lur-sail landuak (patata, garia, artoa, garagarra, babak...), harrobiak eta meategiak... Gizon-emakumeak datoz hurrena. Nekazariak dira asko eta asko, maiz aitzurra eta goldea edukiko dituzte ondoan -aldi bakanetan traktorra- eta ia-ia beti abereak (oiloak txerriak, behiak, ardiak, ahuntzak, idiak, zaldiak, llama eta alpaka taldeak...). Gizaki horiek hitz egiten dituzten hizkuntzak aintzat hartu ezkero, azkenik, bi adituko ditugu: ketxua eta gaztelera.

Ahaztuak izango ditut xehetasun asko eta asko, baina Peruko mendialdeko marrazki hala-holako bat (orokor-orokor bat) egiteko, emandako zertzeladak aski direla uste dut. Badira, hala ere, salbuespenak goiko izen-zerrendan, aurreko deskripzioarekin antzik ez duten bi toki. Lehena ondorengo izen hauen inguruan kokatu behar da: La Merced, Villa Rica, Puerto Bermudez, Von Humboldt eta baita Tingo Maria ere. Zergatik? Izen horiek beste nonbaitekoak direlako, beste jende, beste ohitura eta beste paisaia batzuk daudelako haien atzean: Peru erdialdeko oihan eta behe-lurretakoak, hain zuzen. Bigarren salbuespena zerrendari bukaera ematen dioten bi izenak dira: Tanguche eta Trujillo. Bi horiek ere beste nonbait kokatu behar dituzu: iparraldeko kostan, hango basamortu eta hondarretan.
Mendialdea, oihana eta kostaldeko basamortuak: horra hor Peruko hiru eremu geografiko nagusiak.

Badago, hala ere, beste toki bat lehenago aipatu ez dudana, aurrekoak ez bezalakoa, eder-ederra (ederrena nire irudiko). Mendialdean dago baina urruti, gora, apartean: Cordillera Blancako menditzar txuriak dira, hango esmeralda koloreko aintzirak, maldetan izoztutako glaziarrak, lainoak, elurra, bakardadea... Han ere izan naiz, goi-gailurretako lepoak zeharkatu ditut Trujillora iritsi baino lehentxoago. Nere Gabon-oparia izan dira bideok eta haiei esker adiskidetu naiz, nolabait, herri honekin, Perurekin.
...............................................................
GRINGO BATEN GOGOETAK ETA PURRUSTADAK

Mendiak maite ditut eta Perura sartu ezkero mendia ia besterik ez dut ezagutu. Aitzakiarik ez, beraz, alde horretatik. Eta hala ere, behin baino gehiagotan deseroso eta arrotz sentitu izan naiz, ez aurreko herrietan (Bolivia, Argentina...) bezain pozik. Abenduaren 5ean, La Union izeneko herrian nengoela, hauxe idatzi nuen nire egunkarian: "Ohiko mendiak, ohiko herriak, ohiko oihu baldarrak, ohiko giroa... Aurreratzea, hori da nire helburua, gogaituta nago, ez dut bidea gozatzen..."

Batetik ez naiz ohitu -noizbait bestela esan eta sinistu banuen ere- nire deitura eta izaera berrira: gringo bat naiz hemen eta hor daude, nire arroztasuna behin eta berriro gogorarazteko, egunero bazterretatik iristen zaizkidan hamaika oihuak. Hori du bizikletak eta bere abiada motelak: onerako eta txarrerako kanpoan zaude beti, denen agerian, gertu eta eskura. "Hainbesterako ote da "gringo" kontu hori?", pentsa lezake batek baino gehiagok. Bai eta ez. Etxeko eskaratzetik "¡Buenos dias, gringo!!" irribarre batez eta adeitsu esaten didanari "¡Buenos dias!" erantzuten diot nik, eta irribarrea gogoz bihurtu. Gringo horrek ez dakar nekerik, ez dauka garrantzirik. Kontua da askotan, zoritxarrez, ez dagoela ez egunonik, ez diosalik, ez lagun hurkoari hitza zuzentzerakoan gizabideak eskatzen duen bestelako kortesiarik. Bakarrik "gringo!!" soil eta lehorra, harrikada baten gisara. Beste nonbait ere esan nuen eta ez daukat horretaz dudarik: gehien-gehienetan ez dago asmo gaiztorik jokaera horretan, ohitura baldarra baino ez. Baina gogaitu egiten nau baldarkeria horrek, ez zait bat ere gustatzen.

(Honen harira eta gaia pixka bat aldatuz. Zabarkeria hori bera ikusten dut nik gidarien jokabidean. Mendi-errepide estuan bihurgunea "moztu" eta zuganantz zuzen-zuzen abiatzen den auto-gidariak ez dizu gorrotorik, ez zaitu hil nahi, nahiz eta itxura guztiek kontrakoa pentsarazi. Zeuk ibili behar duzu bizkor eta garaiz baztertu, zeure egitekoa da hori. Ez dago inongo legetan idatzita baina hala da eta denek dakite. Ahulenak - dela bizikleta, dela oinezkoa, dela beste edozer- ez dauka eskubiderik hemengo errepideetan, ikustezina da, eta kargu hartuko bazenio gidari axolagabeari eta bere trakeskeria aurpegiratu, harrituta begiratuko lizuke, ez luke agian jakingo zertaz ari zaren.)

"Dame plata, gringo", "dame propina"... bi urte dira Hegoamerikan nabilela eta hemen entzun ditut lehenengo aldiz halako eskaerak, halako deiak. Ez da oso jende pobrea horrela aritzen dena, ez dira berez eskaleak, nahiz eta une batez zu ikustean -gringo bat ikustean, alegia-, bai, eskale bihurtu. Batean lagunekin joasean ari den ume bat izango da, bestean beren auto ondoan eserita dauden familiakideen artetik etorriko da oihua, hurrena mozkor batek eskatuko dizu dirua, balantzaka zugana hurbildu eta bizikleta aurrean jarrita. Halakoetan gringo hitzaren zentzua zehaztu egiten dela iruditzen zait eta pentsatzen dut atzerritarrekiko estereotipoek, tokian tokiko uste eta aurreiritzien arabera eraikiak, nazio guztietan funtzionatzen dutela, denok dauzkagula geureak, denok izan gaitezkeela haien biktima zein borrero.

- ¿De què pais vienes, gringo?
- De Gringolandia, todos nosotros somos de allì
- ¿Ah, si? ¿y còmo es ese pais?
- ¿Por què me preguntas? Tù lo sabes mucho mejor que yo...

Abancay herrian, hotel batean ostatu hartu eta izena erregistro-liburuan idazterakoan:
- No, en ese libro no, ese libro ez para los peruanos. Aqui, èste es el libro de los... de los... americanos.
- Pero yo no soy americano...
- No importa... usted me entiende.

Andahuaylas inguruan. Bi neskato, sei edo zazpi urte ingurukoak, jolasean ari dira, makurtuta, errepide ondoan. Haien ondotik pasatzean burua altxatu eta esan du batek: "¡Hola amigo!", eta besteak segidan: "¡Hola compañero!". Harri eta zur utzi naute, sinisteak lanak ematen dizkit. Halako agur polit eta xaloak "gringo" ahalguztidunaren erresuman...!

Ayacucho baino lehen. Herritxo batera sartu eta haur talde bat oihuka hasi da nire inguruan: "gringo!", "gringo!"... Edadeko emakume bat hurbildu eta errieta egin die: "¿Es que no tienen educaciòn?"

Ez naiz Perura oso gogo beroz etorri, egia esan. Sartu baino lehenago ere banuen halako errezelo bat, banekien giroa diferentea izango zela hemen, nahasiagoa, zailagoa agian. Eta nire usteak bete dira. Usteak, aurreiritziak.... zenbateraino ote nago ni ere haien mende?
.............................................................
BOLIVIA GOGOAN

Ezinbestean konparatu egiten dut. Boliviatik nator eta gainera orain arte ibilitako herrietatik Bolivia da Perurekin antzik handiena duena. Baina Bolivia oso diferentea da. Oro har, zaharragoa, isilagoa eta lasaiagoa dela esango nuke eta jendea ere halatsu (liskar eta protesta politikoak, ordea, gogorrak izaten dira). Bai, boliviarrak isilagoak dira eta badute beste begiramen bat, beste modu zuhurrago bat arrotz batekin tratabidean hasteko. Baina ez dira horregatik hotzak edo urrunak (isiltasuna oihurik baldarrena baino etsai handiagoa izan daiteke), aitzitik nik oso gertu sentitu izan ditut, zerbait behar izan dudanetan gogo onez eta adeitsu hartu izan naute, gustora ibili naiz haien artean.

Horregatik harriduraz bete ninduen behin nire postontzira iritsi zen mezu batek. Bidai-kronikatxo bat zen, gazteleraz idatzia, eta nik ezagutzen ez nuen bikote batek -furgoneta batean Amerikan edo munduan barrena dabilen bikote batek- bidaltzen zuen; Boliviari buruz idatzitakoak utzi ninduen harri eta zur, zeren esan edota iradokitzen baitzuten (ez ditut oroitzen hitz zehatzak) txurienganago halako gorroto edo ezinikusi bat dabilela Bolivian azkenaldian eta indigenek gaizki hartzen gaituztela (bertako zein kanpoko izan). (1)

Nork bere esperientziak ditu, jakina, eta normalean esperientzia diferente eta pertsonal horietan oinarrituta moldatzen dugu, batetik bestera gabiltzanok, herri bati buruzko geure ikuspegia. Baina lehengo komentarioaren atzean beste zerbait zegoela iruditu zitzaidan, ez bakarrik ikusitakoa eta sentitutakoa baizik eta buruak ikusteko eta sentitzeko aurrez agindutakoa. Laburrago esanda, han aurreiritzi ideologiko bat zegoela pentsatu nuen. Izan ere, antzeko arrazoiak (txuriekiko gorrotoa Evo Morales lehendakari indigenak agintea eskuratu zuenetik) entzunda nengoen lehenago ere, beti Evo Moralesen aurkarien ahotik eta kritika politikoaren testuinguruan. Gainera, nola esplikatu nire esperientzia -eta Boliviara doazen gehienena, esango nuke- hain desberdina izatea?

Hirutan izan naiz Bolivian eta ezagutzen ditut hango bideak beste inongoak baino hobeto (nire herrikoak baino hobeto), departamentu guztiak zapaldu ditut. Orain dela 12 urte ibili nintzen aurreneko aldiz han, eta orduan baino txeratsuagoak eta hurbilagoak sentitu ditut boliviarrak oraingo honetan, ez alderantziz. Eta iruditzen zait egoera politiko berriak eragin bat izatekotan horixe dela logikoena, eta ez batzuek aipatzen duten gorrotoa. Nago boliviar asko lehen baino lasaiago eta bere buruarekin seguruago sentitzen direla orain. Baikorrago ere bai. Ezinegona eta etsaitasuna bazterketak pizten ditu eta ez berdintasunaren bideak.

(1) Aurkitu dut furgonetako bikote hark idatzitakoa, nire harridura piztu zuten lerroak. Ahaztuta nengoen Venezuelaz ari zirela eta Bolivia zeharka baino ez zutela ekartzen harira. Berdin dio, orduan bezala ez diot tankerarik hartzen komentarioari, guztiz irreala eta gezurrezkoa iruditzen zait. Uste dut garbi antzematen zaiola nondik dagoen idatzita, ze fobia-klase dauzkan oinarrian: "Sin duda, Venezuela es uno de los países del mundo en donde mejor nos han recibido, pero también es cierto que la cantidad de insultos gratuitos por ser extranjeros y blancos (da igual si vienes de Argentina, España, Estados Unidos o Rusia), se acerca al promedio boliviano." http://viajeros4x4x4.wordpress.com/2009/08/21/86-chavestan-un-nuevo-pais-en-sudamerica/
.............................................................

20010eko abuztuaren 26a da eta La Paz-eko lagun bat eta biok Soratara goaz bizikletaz. Gaua Achacachi herrian pasa dugu eta gaur goiz altxatu eta La Cumbre izeneko mendatea igotzeari ekin diogu. Goiza ederra da, zerua guztiz dago oskarbi eta Illampu menditzarraren gailur elurtuek (6485 m.) diz-diz egiten dute urdinaren azpian. Errepidea asfaltatua da eta La Cumbre gainditu eta gero bailararen hondorantz amiltzen da, aldapa behera larrian. Sorata 32 kmra dago.

Aldapan behera azkar goaz, bihurgunez bihurgune, kilometroak irentsiz. Toki batzuetan, hala ere, asfaltoa oso hondatuta dago, eta abiada moteldu eta kontuz ibili beharra dago. Halaxe noa orain, poliki-poliki, zulo eta kosketan erdi trabatuta. La Pazeko laguna aurrean dabil, urruti, ez dut honezkero ikusten.

Gizon bat dator oinez aldapan gora, errepidearen eskuineko aldetik. Nire ondora iritsi denean hizketan hasi zait. Ez diot ulertu esandakoa eta bizikleta gelditu dut. Gizonak hizketari ekin dio berriro baina laster konturatu naiz jai daukadala, hura ez baita gaztelera edo nik ulertu dezakedan beste edozein hizkera. Aimara behar du, pentsatu dut. Gazteleraz hasi natzaio, lasai eta irribarrez, barkatzeko baina ez dudala bere hizkuntza ulertzen, ez naizela bertakoa... Gizonak, ordea, bereari eutsi eta aimaraz segitzen du, lasai eta irribarrez bera ere, niri begira. Nire adinekoa da edo ni baino gaztexeagoa eta dibertitua ematen du. Susmoa hartzen hasia naiz hura dena jolasa baino ez dela, jolasa edo antzeko zerbait. Hala izan ere. Handik segundu batzuetara erderara (gaztelerara) pasatu da: ea nongoa naizen, ea nora noan, ez ez ote dakidan ezer esaten aimaraz... Akatsik ez du bere gaztelerak. Aimaraz dakidan esaldi paretxoa ahoskatzen saitu naiz, oso arrakasta eskaxarekin...

Elkarri agur esan eta aurrera noa, gertatutakoaz pentsatzen. Gizonaren jarrerak (adeitsua beti) mezu bat bidaltzea zuen helburu (hasiera-hasieratik konturatuta baitzegoen bera nik ez nekiela aimaraz, edo, behintzat, oso zaila zela aukera hori). Eta mezua honako hau zen: hemen gaztelera ez den hizkuntza bat daukagu, aimaraz egiten dugu hemen. Hori eman nahi zidan aditzera, hori zen bere jolasaren helburua. Baina aimara hizkuntza "ikusgarri" egin nahi horrek beste zerbait ere adierazten zuen: balioetsi egiten zuela. Baliorik eman izan ez balio ez zuen horrela jokatuko, garbi dago.

Nire bizikletakidearekin bat egin dudanean gertatutakoa kontatu diot. Ez da harritu, antza gizonak berdin jokatu du berarekin ere. Eta, orduan, oso gaiztoa iruditu zaidan komentario bat egin du: "Ondo iruditzen zait bere hizkuntzari eta usadioei eustea... baina ikasten jarraitu dezatela". Nire laguna boliviar petoa da, La Pazekoa, ez da indigena ez mestizoa, larruazala nik bezain txuria dauka, antropologo bezala lan egin izan du (edo lan egiten du) aldian behin eta ez da gisa horretako komentario bat entzuten diodan lehen aldia. Egun gutxi batzuk dira elkarrekin gabiltzala eta bere herrikide indigenak aipatu dituen bakoitzean haiek gutxiesteko izan da, zeharka eta disimuluz beti. Isilik entzun diot orain arte baina gaurkoa gehiegitxo da nire ustez: "Ikasi? Zeinek du hemen ikasi beharra? -mikaztu natzaio- Gizon horrek bere hizkuntza ezezik gurea ere ondo zekien. Baina zer dakigu guk eta, batez ere, zer dakizu zuk aimaraz?" (lau esalditxo zekizkien, antropologia estudiatu zuen garaian -ni baino zaharragoa da- ikasitakoak).

Ondo ezagutzen ditut Bolivako bideak, baina ez hain ondo bide horien atzean dagoena. Zertzelada batzuk kenduta ez dakit zein den jende honen historia, ez dakit zeintzuk diren eta izan diren elkarbizitzaren koskak eta gorabeherak. Interesatzen zait, eta begi onez ikusten dut, Evo Moralesekin zabaldu den ziklo politiko berria baina azaletik baino ez dut ezagutzen gertatzen ari dena... (1) Hala ere, baditut susmo batzuk eta susmo horiek esaten didate boliviar batzuk - txuriak eta maila ekonomiko altukoak, asko- beldur direla. Ez bere irabazpideak eta bizimodua arriskuan daudelako, ez "komunismoa" datorrelako haien nagusitasun ekonomikoa ahultzera edo ezabatzera. Aginte politikoa galdu eta Evo Moralesen etorrerarekin sektore horiek kolokan sentitu dutena, beharbada, beste zerbait izan da: nagusitasun kultural eta sinbolikoa, hots, Boliviako ikuspegi bat, erro oso sakon eta antzinakoak dituena, zeinetan indigena izatea (halako hizkuntza, kultura eta sinismenen jabe izatea) atzeratu, baliogabe -eta, beraz, menpeko- izatearekin uztartu izan den; berak, ordea, modernitatearen, kulturaren eta beste birtute askoren gordailu eta zaindari egiten zituen ikuspegi horrek eta ematen zien, halaber, nazioa gidatzeko eskubide logikoa, ia naturala. Pentsamolde xenobofo horri, eta berak eskaintzen zuen seguridade psikologikoari, desafio egin diete, seguruenik, azken urteotako aldaketek eta indigenen "ikusgarritasun" berriak (detaile bat, La Pazen ugari dira Boliviako banderarekin batera, edo hura gabe, bazterretan ikusten diren "wiphalak") (2).

Aimaraz hitz egin zigun gizonaren jarrerak, ziurrenera, badu zerikusia giro politiko berriarekin. Eta La Pazeko nire lagunaren erreakzioa ere goian esandakoaren argitan ulertzen dut nik. Gainera bera ez da aberatsa, ez dauka abantaila hori eta goian egon nahi badu gehiago azpimarratu behar ditu bere ustezko nagusitasunaren beste alderdiak. "Ondo iruditzen zait bere hizkuntza eta usadioei eustea... baina ikasten jarraitu dezatela", edo beste modu batera esanda: "Bai, bere hizkuntza, usadio eta abarrak izango dituzte baina gu baino gutxiago dira oraindik, asko falta zaie gure mailara iristeko".

(1). "La elección de Evo Morales como nuevo presidente de la República, más que ser un hecho sorprendente, puede interpretarse como el resultado de un proceso que va más allá del último lustro como muchos interpretan... se ha producido el "retorno del indio"; y no sólo eso... "parece que los indios han entrado dentro del juego y cálculo político". O sea, las identidades no han desaparecido sino que siempre estuvieron (aunque relegadas) y ahora se han politizado.
Lo que tampoco ha dejado de sorprender a muchos es que los protagonistas de esta irrupción en el terreno político y formal hayan sido los propios indígenas. Hasta hace pocos años simplemente eran considerados, desde una perspectiva muy folklórica y paternalista, como una parte simbólica de Bolivia: como los guardianes de la tradición, como sujetos anclados en el pasado y cómo una simple rémora ante los procesos de modernidad que progresivamente han ido alterando el escenario nacional".
http://www.revistafuturos.info/futuros14/emerg_bolivia.htm

(2) La wiphala (aimara: wiphala, "emblema") es una bandera cuadrangular de siete colores usada por las etnias de los Andes... fue reconocida como sìmbolo del Estado Boliviano por la constituciòn de 2008 en el artìculo 6 (II): "Los sìmbolos del estado son la bandera tricolor, rojo, amarillo y verde; el escudo de armas; la wiphala; la escarapela; la flor de la kantuta y la flor del patujù". (Wikipedia)
...............................................................

TXIRRINDULARIEN ETXEAK

Boliviarren aldean peruarrak saltseroagoak dira, ez dago dudarik. Baina saltsero izate horrek baditu bere alde onak ere: "gringo"ka hasten ez direnean inor baino jende beroagoa izan daiteke hemengoa. Orain nagoen tokia, Trujilloko txirrindulari-etxe famatua, horren froga garbia da.

Lucho eta Araceli dira etxe horren jabeak eta haien izenak aspalditik dira ezagunak kontinente honetako bizikleta-bidaiarien artean. Zer dira Ameriketako txirrindularien etxeak? Txirrindularientzat, trukean ezer eskatu gabe, ateak irekita dituzten etxe pribatuak. Haietan aurkitzen dugu lo egiteko eta atseden hartzeko toki seguru bat eta normalean familia baten -eta beste txirrindulari batzuen- lagunartea eta abegia.

Lucho bera txirrindularia izandakoa da (leihaketetan parte hartutakoa) eta aspaldi, oso aspaldi hasi zen txoko bat eskaintzen hemendik pasatzen ziren bizikletazaleei. Denen erregistroa darama. Liburu zaharrak miatzen hasi eta etxe honetara etorritako lehen txirrindularia topatu dut, liburuetan agertzen den lehena, behintzat: 67 urteko peruar bat, 1985eko urrian; bigarrenak Estatu Batuetako bikote bat izan ziren, urte bereko abenduan. Ni pasa den abenduaren 18an iritsi naiz eta erregistro-liburuko 1444garren postua egokitu zait, familia honen 1444garren gonbidatua naiz, beraz. Ez da marka makala, ez!!

Lucho eta Araceli familia umila dira, langile jendea. Orain hamar edo hamaika urte norbaitek ideia polita izan zuen: etxe honetatik urtez urte pasatutakoen artean dirutxo bat jarri eta Luchoren ametsetako bat errealitate bihurtzea, Frantziara eta tourrera joateko aukera eskaintzea, alegia. Ekimenak aurrera egin zuen eta guztiz arrakastatsua izan zen. 2000garren urtean, eta bisa lortzeko oztopo ugariak gainditu eta gero, Lucho Europara joan eta bi hilabete egin zituen han. Tourra gertu-gertutik jarraitzeko modua izan zuen gainera. Izan ere, norbaitek tourreko zuzendaritzaren babesa lortu zuen berarentzat eta lasterketak iraun zuen denbora guztian lehen lerroan eta "handi" guztien ondoan egoteko parada eman zion horrek. Lehengoan esaten zidan: "Han nituen, aldamenean, ordura arte argazkietan bakarrik ikusitako kirolari handi haiek, denen izenak nekizkien... sinisteak ere lanak ematen zizkidan, aldian-aldian neure buruari gogorarazi behar izaten nion egia zela, egiatan nengoela han."

Txango hartatik ekarritako argazki-liburuan orripasan ibili naiz gaur. Halako batean, ezaguna egin zaidan mutil handi bat ikusi dut Luchorekin argazki batean, biak kamerara begira. Oso fisonomista kaskarra naiz (eta une lotsagarri bat baino gehiago pasarazi dit horrek) eta, badaezpada, tentuz ibili eta galdetu nahiago izan dut: "Aizu Lucho, nor da hemen zurekin dagoena?". Begirada arraroa zuzendu dit, esanez bezala: "Benetan ez duzu ezagutzen ala txantxetan ari zara?" Gero erantzuna etorri da: "Miguel Indurain, zure herrikoa da, ba..."

Lucho Ramirez eta Miguel Indurain. Horra hor, elkarren ondoan, bi txirrindulari gogoangarri eta bi gizon prestu. Argazki polita.
.............................................................

"Etxe honetara datorrena bere etxean dago". Nerabe bat nintzela irakurri nuen esaldi hori auzoko lagun min baten etxeko -gurasoen etxeko- sukaldean eta garai urrun haietatik daukat gogoan gordeta (halaxe, euskeraz, halaxe ageri zen-eta lagunaren sukalde erdaldun hartan).

Asko eskatzen -eta eskaintzen- du esaldi horrek. Iruditzen zait ez dela erreza, nahita ere, hitz horietan dagoen mezuarekin, ongi etorri erabateko horrekin, konplitzea. Gertukoekin kostatzen da batzuetan, zer esanik ez ezezagunekin.

Luchok eta Aracelik ez daukate halako esaldirik etxeko inongo paretatan grabatuta baina nonbait behar dute, bihotzean-edo, bestela ez da aise ulertzen hemengoa. Harrigarriena ez baita milaka ezezaguni bere etxeko ateak zabaldu izana, harrigarriena ez da 25 urte eramatea hori egiten. Harrigarriena, nire ustez, honako hau da: mila eta enegarrena ez baizik eta lehena balitz bezala tratatzen dutela etxera iristen den bakoitza. Naturaltasun osoz, gauzak egiteko beste modurik ez balego bezala.
.....................................................................................................................

Bi aldiz izan naiz ni etxe honetan, lehena 1998garren urtean. Urte hartako eguberriak eta 1999ko hasiera ere hemen pasatu nituen, orain bezala. Liburu zaharrak astindu eta hantxe agertu dira orduko argazkiak, nireak eta beste ezagun askorenak, eta haien ondoan idatzitako iruzkinak, halakok egindako marrazkitxoak...

Liburuotako sekretuak: aurpegiak, izenak, datak, bideak, asmoak, abiapuntuak eta helmugak, era guztietako bizikletak (direnik eta harrigarrienak ere), ametsak, uneak, eskerroneko eta animoko hitzak hizkuntza askotan idatziak... urtez urte, liburuz liburu, orriz orri. Ehunka joan-etorriren, ehunka bizitzaren pusketatxo izoztuak. Halako batean ustekabe handia: bizikleta gainean hiru mutil gazte, 1988. urtean. Non? Houston-en again, ez nago ziur. Neu naiz haietako bat. Beste biak Gasteizko bi lagun dira, garai hartan bizikletakide nituenak: Ramon Ruiz de Larrinaga eta Fernando Presa, "Nandus".
"Houston-Buenos Aires, 20.000 km. bizikletaz", horrela deitu genion aspaldiko asmo hari. Perura iritsi baino lehen abandonatu nuen nik bidaia hura baina haiek ez, haiek honaino etorri eta argazki hura - orain ustekabean eta bertigo-sentsazio batekin iraganera eraman nauena- utzi zuten bisita-liburuan.

Gure lehen bidaia handia izan zen hura, urtebetekoa, abentura itzela! Nostalgia pixka bat sentitu dut garai haiek oroitzean eta lagun haiek -eta neure burua- orduko itxuran (ile-mataza eder hura!) berriro ikustean. Gutxi iraun du, baina, nostalgiak. Bere zimikoa laburra da, ez narama bueltan. Garai txarrak ez ziren izan, inondik ere, baina hain daude urruti... gainera nahiago dut oraina. Ez du horrek esan nahi ahaztuta ditudanik ordukoak, aitzitik ondo gordeta daramatzat gogoan bai bidaia eta bai garai hartako guztiak. Orduko bizipen eta lagunei esker naiz orain naizena, haiek ere ekarri naute hona eta nirekin dabiltza. Galera sentipenik ez dago alde horretatik.

Iraganera begiratu eta hura arbuiatu gabe "nahiago dut oraina" ateratzen zait, zalantzarik gabe. Eta uste dut, gainera, beti izan dela horrela. Geroa? Ez diot tankerarik hartzen, lanbroa da, baina hala-holako optimismo neurtu -zalantzati- batez noa lanbro horretarantz.

Iragana beste kontsolamendurik utziko ez didan eguna iritsiko ote zait noizbait? Ez dakit... baina une horren beldur naiz.
..............................................................................................................

NAFAR BAT PERU-KO OIHANEAN

80ko hamarkadako hasierako urteak ziren. Ondo gogoan daukat orduan irakurritako liburuaren izena eta baita azalean agertzen zen mutil ilehoriaren aurpegia ere. "America. Crònica de un viaje en bicicleta" zen liburu hura eta mutil ilehoria -liburuaren egilea- Jesùs Lòpez de Dicastillo nafarra. Uste dut miraz eta harriduraz irakurri nituela orri haiek: ia bi urteko bidaia bat... Amerika goitik behera korritu... bizikleta baten gainean... nola ote zen posible? Eta dirua? Eta mugak? Eta mendiak? Eta distantzia luzeak? Eta pisua? Eta...? Orain niri egiten dizkidaten galdera guztiak egiten nizkion nik orduan neure buruari. Liluratuta nengoen, abentura hartako magiak harrapatuta.

Liburu hura irakurri eta handik urte gutxira, 88garrenan, gu geu ginen abenturaren protagonista, gu geu ari ginen Amerikako kontinentea goitik behera bizikletaz zeharkatzen. Misterioa urratzen hasiak ginen. Izan zuen eraginik Dicastilloren liburuak gure lehen bidaia hartan? Baietz uste dut, ziur asko goranahia eman zion orduko gure hegada txikiari (bizikleta eta bidaiazaleak ginen jadanik), ikusmira zabaldu zigun, ametsa zehaztu eta hurbildu zigun.

Lehen bidaia hartatik ia hamar urtera misterioak indarrean eta deika segitzen zuen eta 1997an, bizikleta eta trasteak berriro hartuta, Amerikara bueltatu nintzen ni, bakarrik oraingoan. Hamahiru urte joan dira harrezkero eta hemen nabil oraindik, biderik bide eta lekurik leku. Eta pasa den abenduan erabaki nuen ezin nuela Perutik alde egin gure lehen "inspiratzailea" izan zen bidaiari hura ezagutu gabe, Jesùs Lòpez de Dicastillori bisita bat egin gabe. Izan ere, bera Peru erdialdeko oihanean bizi da aspaldiko urteotan, Puerto Bermudez izeneko herrian.

Ez ditut oihanak gehiegi maite -klaustrofobia pixka bat ematen didate-, aukeran nahiago ditut mendiak edo basamortuak, baina Puerto Bermudez-era eraman ninduen bidea nik espero baino politagoa izan zen. Lehendabizi, eta ustekabean, jaitsiera luze ikusgarri bat eskaini zidan, 85 kilometrokoa, La Cumbre izeneko mendateko gailurretik (Huancayo eta Tarma bitartean, 4200m) San Ramon-eraino (La Merced ondoan, 990 m.). Garbia da jeitsiera, ia etenik gabea, eta badu berezitasun bat inguru hauetan hain ohikoa ez dena: asfaltozko errepide berriari esker ia pedalik ikutu gabe eta ziztuan egiten da. La Merced-etik Puerto Bermudez-era 173 km inguru dago eta bide horrek ere -batez ere Villa Rica-tik aurrerakoak- badu edertasunik. Menditsua da, gorabehera eta zirrikitu ugarikoa, biztanle gutxikoa eta, oro har, inguru "basati" eta urrunek eskeintzen duten abentura irudipena -gero eta handiagoa Puerto Bermudez-era hurbildu ahala- eduki nuen han. Oihana eta bere berde bizia alde guztietan ziren eta asfaltogabeko bide estuak doi-doi eteten zuen landare eta zuhaitz oparotasun ia gehiegizko hura. Zubirik gabeko errekak eta ibaiak ez ziren falta eta duela gutxi arte, Jesusek geroago esan zidanez, bidelapurrak ere erruz eta lasai asko ibiltzen omen ziren zoko haietan.

Gauez iritsi nintzen Puerto Bermudezera eta ez zen zaila izan Jesus-en etxea - Albergue Humboldt izeneko ostatua- aurkitzea, galdetu eta agudo esango dizu edonork nora jo. Izatez, Puerto Bermudez txikia da, kanpotarrak gutxi eta gutxi horien artean bera ez da oharkabean pasatzen direnetakoa. Albergue Humboldt ilunpean zegoen. Kanpoko ezkilari eragin eta segituan etorri zen barrutik ahots bizi bat, nor zen galdetuz. Lorategiko atexkara hurbildu zen gizona ikusi nuenean ez nuen zalantzarik bat ere izan: 30en bat urteko aldea behar zuen baina aurpegi hura "Crònica de un viaje en bicicleta" liburuko azalean agertzen zen bera zen. Etxe barrura egin genuen. Mahai baten inguruan eseri eta zigarro bat eskaini zidan.

Bidaiariaren biografia labur bat: injiniaria zen Jesus eta lanpostu on bat zeukan, 70eko hamarkadaren amaieran, auto-enpresa handi batean. Hala ere, bizimodu konbentzional harekin ezin burutu eta noizbait, 80. urtean, lanpostua utzi eta garaiko doinu ezagun baten hitzei ("Vagabundear", Joan Manuel Serrat) jarraitzea erabaki zuen: beste lagun batekin Mexikora joan, bizikleta pare bat han erosi, eta hegoaldeko norabidea hartuta Amerikako bideetan barneratu ziren. Ia bi urte iraun zuen lehen bidaia hark segida luzea eduki zuen, eta hurrengo urteetan ugariak izan ziren Hegoamerikara, batez ere Peru eta Boliviara, egindako bisitaldiak. Bizikleta ez zuen, ordea, gehiago erabili. Haren ordez oinak baliatu eta tipi-tapa ibili zituen bi nazioetako bazterrak. Egunkari-kronika ugari eta beste bi liburu jaio ziren ibilera haietatik: " Crònica màgica de Peru y Bolivia, 8000 kms a pie" (Manuel Iradier literatur-lehiaketako lehen saria irabazi zuena) eta "Ayahuasca: la soga de la muerte". Euskal Telebistarako ere hainbat dokumental egin zituen eta, 1998. urtean, batetik bestera ibiltzeari utzi eta Peruko oihaneko baztertxo honetara etorri zen hemen etxe bat jasotzeko asmoz: bizitoki egonkor bat izango zen berarentzat eta aterpe bat bera bezalako bidaiarientzat. Horrela jaio zen "Albergue Humboldt" ostatua.

Etxea: "Albergue Humboldt" oso toki atsegina da. Pachis-Pachitea ibai zabalaren ondoan dago eta bi pisuko egurrezko eraikuntza da, inguru hartako etxe-eredu tradizionalaren arabera egina: zutoinen gainean altxatzen da eta beheko aldea irekia du, hormarik gabea. Lorategi txukun bat dauka inguruan eta begi-bistakoak dira, kanpoan zein barruan, jabeak tokiari eskaintzen dizkion arreta eta ardura. Ez omen dira, hala ere, asko bertara hurbiltzen diren bidaiariak edo bestelako bezeroak. Ohe baten bila dabiltzan peruarrek nahiago omen dituzte herrian dauden beste ostatuak, telebista daukatenak. Eta bestelako bidaiarientzat, Europakoentzat-eta, Puerto Bermudez urruti dago, ohiko turismo-bideetatik aparte samar.

Puerto Bermudez: herri koskor bat, kale guztiak ibiltzeko hogei minutu baino gehiago eskatzen ez duena. Kale asfaltaturik ez dauka. Argindarra bai, baina etenaldiak maiz gertatzen dira. Oso badaezpadako konexioa duten pare bat internet-toki daude, polizia, ibai-portutxo bat, dendak, jatetxeak, bi irrati...

Jesùs Lòpez de Dicastillo: pertsonaje bat. Bizia, berritsua, azkarra, memoria eta etorri handikoa, zazpikia, paisaiaren begiratze soilarekin etsitzen ez duten horietakoa. Herriko aferak interesatzen zaizkio eta parte hartzen du haietan: astean hiru egunetan irratsaio bat zuzentzen du herriko irrati batean eta irakurzaletasuna bultzatu eta "herritarren horizonte kulturalak zabaldu" asmoz biblioteka ibiltari bat jarri du martxan (Puerto Bermudez-eko biblioteka bakarra. Portzierto, erderazko liburu zaharrekin zer egin ez badakizu pozik hartuko dituzte han). Hamar urte daramatza Perutik irten gabe eta orain dela gutxi nazionalitatea eman diote. Batzuek diote, eta ni bat nator, izugarrizko antza duela marrazki bizidunetako aspaldiko heroi batekin -espinakak jaten zituen harekin-. Dena den, nik antz handiagoa hartzen diot fikziozko beste bi pertsonaia ezagunekin: Robinson Crusoerekin eta On Kixoterekin. Noiz bata noiz bestea ekartzen dizkit gogora.

Balizko herri bat (eta aholku bat, apaltasunez): bere ondoko ibaiaren nagitasun eta nagikeria berdinaz mugitzen den balizko herri bat daukat gogoan. Txikia da eta oihanean dago, munduko leku ezagun gehienetatik urrun eta aparte, eta hango erritmo jakinei gertaera gutxik egingo die traba; aldaketak (fisikoak baino gehiago bestelakoak) oso astiro baizik ez dira gertatuko, oso astiro baizik ez dira onartuko balizko herri hartan. Orain 12 urte kanpotar bat iritsi zen bertara eta etorrera hark, urmael geldian erortzen den harriaren antzera, uhinak sortu zituen herriko bizimoduaren uretan. Etorri berriak bere zakutoan zekartzan ikuspuntu, pentsamolde, iniziatiba, ideia eta haize berriek eragin zituzten uhinok eta, halakoetan gertatu ohi denez, berritasunezko dardar haiek oihaneko biztanleen bizitzak astindu eta aberastu zituzten. Baina talkak gertatu ziren, ezinbestez ia. Hartu-emana ez zen beti liskarrik gabea izan. Kanpotarraren espiritu kritiko eta zorrotzak -eta ozen eta hinki-hanka handirik gabe jarduteko joerak- bat baino gehiago asaldatu zuen. Dena den, katramilak katramila, nire balizko herria askoz toki interesgarriagoa izan zen handik aurrera, eta hala da oraindik ere, hori dio, behinik behin, herritar batek baino gehiagok (eta erantsiko du ondoren: "kontuz baina, "interesgarriago"k ez du "erosoago" esan nahi, ez dira biak nahastu behar"). Kanpotarrak ere aspaldi utzi zion kanpotar izateari eta, maiz aitortzen ez badu ere, zor hori dauka balizko herriarekin, han aurkitu baitzuen beste ezein lekuk ordura arte eskaini ez ziona -eta, aldez edo moldez, denok bilatzen duguna "mundu zabal eta arrotz" honetan-: etxe baten babesa bizitzeko eta toki bat, munduan eta munduarekin egoteko. Balizko herri hartan...
Eta hala bazan ez bazan...
Aholkua: ahaztu zait honezkero... Bego horretan.

Bospasei egun eman nituen nik Dicastilloren uhartean, berak berarentzat eta besteentzat oihanaren erdian eraiki duen babesleku lasaian. Bospasei egun goxo, ahaztuko ez ditudanak (hala gertatzen zait etxeko norbaitekin elkartzen naizen gehienetan). Christian izeneko mutil aleman bat ere bazegoen han, eta kontu-kontari, kafe edaten, zigarro erretzen eta xake-jokoan joan zitzaigun denbora. Ez beti harmonia oso-osoan, hala ere. Bitxikeria bat kontatuko dut: xake-jokoa gustatzen zaigu bioi eta, nonbait, jokalari lehiatsuak gara. Partida batean, jokaldi bat zela-eta, biziki haserretu ginen. Txinparta bat izan zen, suziri bat indarrez lehertu eta handik laster itzali zena, baina leherketaren bortitzak itsutu egin gintuen une batez. Partida hura baliogabetu, eta hurrengo egunetan gure lehiaketarekin jarraitu genuen. Berdinketa: hori izan zen azken emaitza.

Alde egin nuen goizean Jesusek galdetu zidan ea ez nengoen nekatuta, hamairu urte askotxo zela, bera bai, azkenean aspertu zela batetik bestera ibiltzeaz, motxila arratsero hustu eta biharamunean berriro bete beharraz, behar zuela bareune bat eta horregatik eraiki zuela Puerto Bermudez-eko aterpea. Egia erantzun nion nik, ezetz, motxilak behin eta berriro desegin eta eginagatik ere ez nengoela nekatuta, eta munduari beste buelta bat emateko eta hartaz gozatzeko gai sentitzen nintzela (bromatan esan nuen hori). Hala da, nork bere bideak ditu eta ni ez nintzateke gai izango Jesusek egin duena egiteko, ez dut horretarako indarrik. Aurrera jotzeko, ordea, bai. Mugimendua eta horizonteak behar ditut nik, "hari fin" horretan aurkitzen dut nolabaiteko oreka. Beste zerbait ere aurkitzen dut edo ematen didate mugimendu eta horizonte horiek: alferrik ez nabilelako, nonbaitera noalako (auskalo nora, ordea!) irudipena.

Lerro hauek amaitzeko agur esango diot Dicastillori eta suerterik onena opa. Gogorarazi nahi diot, baita ere, berdinketa bat daukagula noizbait hautsi beharrekoa. Ez adiorik, hortaz!
...............................................................

PUNTA OLIMPICA

Aurtengo lehen euriekin abiatu nintzen Cuzcotik, pasa den urriaren bukaeran. Mendialdeko bideak aukeratu nituen handik Trujillora -orain nagoen tokira- etortzeko eta horrek esan nahi du gailurrik gailur eta gainik gain ibili naizela, oso salbuespen gutxirekin, denbora guztian: bi mila metro igo, bi mila metro jeitsi, behin eta berriro, eguna joan, eguna etorri. Ibilbidearen perfil grafikoak sismografoek marrazten dituzten lerro puntadun erotu horien antza du. Atseden gutxi hankentzat eta opari handia bihotz-begientzat. Ohi bezala, tokirik altuenak izan dira ederrenak. 4000 metro inguruko mendateak ugariak izan dira, 4500etik gorakoak ez horrenbeste, hiru baino ez. Hona hemen horiek, Cuzco eta Trujillo bitartean igo ditudan 4500 metrotik gorako hiru "handiak":

- Abra Apacheta (4746 m, Ayacucho eta Huancavelica bitartean)
- Paso Chonta (4853 m, " " " )
- Punta Olimpica (4890 m, Mendikate Txurian, Chacas eta Carhuaz bitartean)

Lehenengo biak zeharkatzen dituen errepideak aipamen berezi bat behar du, titulu-emaileek domina bat eman diote-eta: "Lau mila metrotik gorako munduko errepiderik luzeena" omen da bera , edo "The highest continuous road in the world" titulu-banatzaileen hitz berdinekin esateko. Ayacucho eta Huancavelica bitartean dagoen 155 kmko tartea da, eder askoa. Dena den, nire goiko itzulpena ez da zehatz-zehatza izan, 155 kilometro horietan bidea 3970 metrora jaisten delako bitan.

Altuenetakoa izan ez arren beste mendate batek ere merezi du, nire ustez, aipamen bat, bere edertasunagatik: Abra Huanacocha, 4350 metrokoa. Callejon de Conchucos izeneko bailaran dago, Huari eta San Luis herrien bitartean (Mendikate Txuriaren ekialdean).

Eta beste aipamen berezi bat, bere edertasunagatik, lasaitasunagatik eta kontraste bortitz-bortitzengatik, honako bide honi: La Union herria eta Antamina mehategi erraldoia lotzen dituenari (jarraibideak: La Unionetik abiatu eta 11 kmra hartu eskumako pista, zubitxoa zeharkatuta. 36 km aurrerago pista polit horrek Antaminara doan bide asfaltatuarekin bat egingo du. Antamina Peruko meategirik handiena da eta ederra izandako mendi-inguru batean dago, 4300 metroko altueran. Bideak meategia inguratzen du Callejon de Conchucos-era (San Marcos herrira, 45 km.) jeitsi baino lehen, eta uste dut ikuskizunak merezi duela, espiritua goratzen duten horietakoa ez bada ere. Hango triskantzak eta mendi larrutuek zer pentsatua ematen dute.

Eta dominen banaketarekin amaitzeko, nire lehen saria eta munduko aipamen, laudorio eta gorazarre guztiak Punta Olimpica mendatearentzat. Inoiz igo dudan mendaterik ederrenetakoa eta ikusgarrienetakoa. Edo beharbada, memoriak huts egiten ez badit, ederrena eta ikusgarriena.
......................................................................................................................

Perun daude, Mendikate Txuria delakoan ("La Cordillera Blanca"), Ande mendietako bigarren gailurrik altuenak, Argentina/Txileko mugan kokatzen direnen ostean. 5000 eta 6000 metroko ezin konta ahala gailur dira eta mundu guztiko eskalatzaile eta mendizaleak erakartzen dituzte (zenbatu ditzagun altuenak: sei milatik gorako hamasei gailur ditu Mendikate Txuriak eta 5500 eta 6000 bitarteko hamazazpi). Peru-ko mendirik altuena, Huascaran (6768 m.), han dago eta berak ematen dio izena ia mendikate osoa bere barruan hartzen duen parke nazionalari. Pentsatzen da 260 glaziar inguru ere badaudela mendiotan, baina zoritxarrez, atzeraka doaz eta haien eremua nabarmen urritzen ari da. Batzuk zeharo urtu eta desagertu dira dagoeneko.

Bi bailarak dute Mendikate Txuria mugatzen eta zedarritzen; bakoitza katearen alde batetik doa, ezker-eskuin, harekin paraleloan, eta haietan daude mendiotara hurbiltzeko herri eta bide nagusiak. Mendabaldean dago ezagunena, Callejon de Huaylas izenekoa (Huaraz hiria hor dago); ekialdean umilago bat, askoz bisitari gutxiago hartzen dituena eta ia bide asfaltaturik gabea: Callejon de Conchucos. Pare bat bidek Mendikate Txuria alderik-alde zeharkatu eta bi bailarok lotzen dituzte. Haietako batean dago, Huascaran mendiaren oinean, Punta Olìmpica mendatea.
.......................................................................................................................

Cuzcon entzun nuen Punta Olimpica izena aurreneko aldiz, "eder-ederra omen da mendate hura", esan zuen afari batean lagunarteko norbaitek, eta, ondoren, non zegoen galdetu nion nik eta kokapena mapan marraztu. Ia hilabete eta erdi beranduago Callejon de Conchuchos bailarako San Luis herrian nengoen, mendate haren ondo-ondoan, eta ez nekien zer egin, ez nekien zein bide hartu eta egun askotxo ziren duda harekin nenbilela.

Bi aukera nituen: lehena Punta Olimpicara igo eta handik Callejon de Huaylas-era jaistea. Bigarrena: mendikatea zeharkatu barik aurrera jotzea, iparralderantz, bailararen goiko muturrean dagoen Sihuas herriraino. Biek ala biek Cañòn del Pato-ko haizpitartera eramango ninduten eta handik barrena kostara eta nire azken helburura, Trujillo hirira.

Mendatea igo ala ez, hori zen nire zalantza, eta igoeraren zailtasuna zalantzaren eragilea. Alturak baino gehiago eguraldiak kezkatzen ninduen, edo, hobeto esanda, bien konbinaketak. Euriak hasiak ziren eta zeru lainotuak eta zaparradak ia eguneroko kontua ziren, auskalo ze giro aurkitu behar nuen han goian, ia 5000 metrotara. Distantzien kontua ere bazegoen, bidea oso txarra omen zen eta ez nekien zehazki zenbat kilometro zegoen abiapuntutik -Chacas herritik- gailurreraino, ezta gailurretik bestaldeko lehen herriraino ere, eta ezinezkoa zirudien hura argitzeko gauza zen norbait aurkitzeak (1).

San Luis-en galdezka ibili nintzen, ea gailurrerako bidean, edo gailurrean bertan, ezer ote zegoen, nekazari-etxerik, artzain bordarik, inolako aterperik... Teilatupe bat nahi nuen, estalpe bat gaua pasatzeko edo, premia izanez gero, ekaitzetik babesteko. Ez nuen kanpatu nahi, nire denda zaharrak itogin gehiegi zeukan gau euritsu bati behar bezala aurre egiteko. "Despuès de Chacas no hay nada, ni pueblos, ni casas, solo silencio", esan zidan janaridenda batean gizon batek; galdera bera egin nion beste bati gero eta antzeko erantzuna jaso nuen, "las primeras casas estàn despuès de la cumbre, lejos... hasta allì solo silencio". San Luis-eko apaiz italiarrekin ere hitz egin nuen eta haiek Punta Olimpicatik ez joateko aholkatu zidaten, bidea oso txarra zela eta gainera ez nuela, ziur aski, ezer ikusiko, lainoak paisaia ezkutatuko zidala. Neukan alternatiba bestalde, Sihuas herriraino joatea, ez zen txarra, gutxi ibiliak eta ederrak omen ziren hango bideak ere.
Gau hartan, lotara jarri nintzenean, erabakia hartuta zegoen: Sihuas-era joango nintzen. Punta Olimpica, bideko beste hainbat eta hainbat toki bezala, atzean geldituko zen, aukera hobe baten zain.

Auskalo, ordea, zer gertatu zen gau hartan, auskalo nor edo zer ibili zen nire ametsetan azpilana egiten, lotutako hariak askatzen eta haiekin oihal berria josten. Badakit ondo lo egin nuela eta biharamunean, esnatu nintzenean, aurreko gaueko erabakia azpikoz gora jarrita aurkitu nuela: ez, ez nintzen Sihuas-era joango, igoko nintzen Punta Olimpicara, barneratuko nintzen isiltasun hartan. Gainera nire azken goi-mendatea izan zitekeen hura, aurrerantzean, eta Alaskaraino, nekez topatuko nuen halako alturarik berriro. Aprobetxatu beharra zegoen aukera hura, ez zen besterik egongo.
...............................................................................................................................

Ez naiz gehiegi luzatuko igoeraren xehetasunak ematen, merezi badute ere. Esango dizuet, hala ere, Chacas herritik abiatu nintzenetik zeru goibelak eta lainoa izan nituela lagun, baina ez zizkidatela hargatik mendi zokoak ezkutatu, eta zoko haiek eder apartak iruditu zaitzaizkidala, zinez ikusgarriak. Ia igoera guztian menditzar elurtuak eta haien glaziarrak aurre-aurrean izan nituen, gertu, eskura ia; lakuak eta aintzirak ere -esmeralda kolorekoak batzuk- inguruan, baso zaharraren pusketatxoak, belardiak, harkaitzak, errekak.... Eta edertasun hura -eta gu guztiok- bilduz eta ohiko mundutik areago bakartuz, izara mehe bat: iragarritako isiltasuna.

Mendatearen gainak ia azken unera arte ez zuen ageririk eman, igo bitartean zaila zen igarzea nondik joko zuen bideak, non eta nola aurkitu behar zuen mendi puxka haiek gainditzeko pasabidea. Aurkitu zuen azkenean eta, bihurgunez bihurgune, maldan suge bat bezala kiribilduz, ekin zion azken malkarrari. Tontorra toki goibela eta arraroa da, arroka beltzezko ertz zorrotz eta ilun bat, eta hartan egindako ebaki meharretik barrena igarotzen da bidea bestaldera. Giroa negu gorrikoa zen han, elurra ari zuen, eta behe-lainoak, orduan bai, inguruko gailurrak estaltzen zituen. Arratsaldeko ordu biak ziren eta Chacas herritik lehen argi-printzekin abiatua nintzen, goizeko seietan: 8 orduko bidea, beraz, eta kilometro-zenbagailuak esaten zuenez, 33 kmko distantzia. Gainditutako desnibela, 1500 metro.

Tontorretik behera bidea gorakoan baino are okerragoa izan zen, bizikleta gainean ozta-ozta ibiltzeko modukoa. Alde hartan lainoak glaziarren beheko muturra baino ez zuen uzten agerian, baina gailurren faltan beste zerbait eskaini zidan paisaia hark: mendiz eta lainoz inguratutako bailara berde eta luze bat behealdean, harrigarri ederra bere bakardadean. Shangri-La berri bat.

Arratsaldeko seietan, iluntzeko gutxi falta zela, Huascaran-eko parkezainen etxera iritsi nintzen. Gailurretik harainoko 28 kilometroak egiteko 4 ordu behar izan nituen. Paulino parkezainak eta bere laguntzaileak beso zabalik hartu ninduten eta gaua han pasa nuen, haiei esker ez nuen kanpoko giro bustian kanpatu beharrik izan. Haiek ere esan zidaten igoeran ikusitako bi mendi handiak - bien arteko lepoa zeharkatzen du mendateak- ziur aski Contrahierbas (6036 m.) eta Nevado Ulta (5536 m.) zirela, eta ez Huascaran, nik pentsatu bezala. Huascaran jeitsieran ikusi beharko nuen, oskarbi egon balitz.

Biharamunean, esnatu bezain pronto, Paulinok albiste on bat eman zidan: Callejon de Huaylas-eko errepidea irekita zegoen berriro, herritarrek -matxinatuta astebetez Conococha aintziran egin nahi duten meategiagatik (2)- protesta bertan behera uztea erabaki zuten, bidea libre zegoen. Goiz hartan bai, Huascaran mendiak garbi erakutsi zidan bere kasko txuria eta arratsaldean Caraz herrira arazorik gabe iritsi nintzen, nahiz eta errepidean ugariak izan barrikaden arrastoak. Istiluak, antza, gogorrak izan ziren eta entzun nuenez nekazari bat gutxienez hil zen poliziarekin izandako borroketan.

Hurrengo egunean, Cañón del Pato haizpitarte ospetsuan barruratu eta kostaldera jo baino lehen, penaz begiratu nien nire ezkerraldeko mendi ilunei: han ez zen elurrik, ez zen izotzik, ez zen glaziar-aintzirarik eta eskalatzailerik, baina eder-ederrak begitantzen zitzaizkidan: Mendikate Beltzeko tontor soil eta bakartiak ziren. Isiltasunaren erresumakoak haiek ere. Baina aurrera jo nuen, Trujilloko etxea eta hango lagunak zain nituen. Pozik nindoan. Dohain hori dute bizikletak eta gailurrek, ukendu bat direla. Gringo garela ere ahazten zaigu haien konpainian.

(1). Perun, gehienetan, errepide-distantziak neurtzeko, denbora -motordun ibilgailuek behar dutena- erabiltzen da, eta ez kilometroak.

(2). Conocoha aintziran jaiotzen da Santa ibaia, Callejon de Huaylas guztia eta han dauden herriak zeharkatzen dituena. Meategi berriak hura kutsatuko duela uste dute herritarrek eta egitasmoa bertan behera uzteko eskatzen zuten. Protestaldiari bukaera ematea behin-behineko erabakia izan zen eta abian jarritako negoziazioaren emaitzek erabaki behar omen zuten handik aurrerakoa. Albisterik ez zait iritsi harrezkero, ez dakit zer gertatu zen negoziazio haietan.
..............................................................................................................................

Ia hilabetea eman dut Trujillon eta etzi abiatuko naiz, hemen dauden beste bi txirrindulari frantsesekin batera. Lucho gurekin etorriko da, pixka batean behintzat, Chiclayoraino-edo. Pacasmayo-tik aurrera bakarrik jarraituko dut nik, mendietara berriro igotzea baita nire asmoa: Cajamarca, Chachapoyas, Jaen... Handik Ekuador-era muga txiki batetik (Namballe/Zumba) sartu nahi dut. Vilcabamba eta Loja izango dira mugaz bestaldean aurkituko ditudan lehen herri ezagunak.

Izan ondo.
Lorenzo Rojo
Trujillo, Peru. 2011ko urtarrilak 15

Cuzco (Peru), 2010eko urriak 29

2010-10-29T09:23:00.000-07:00

Cobija (Bolivia) - Cuzco (Peru): 850 km., 14 egun. Nondik nora: Cobija - Brasilea (Brasil) - Assis Brasil (Brasil) - Iñapari (Peru) - Iberia - Mavila - Puerto Maldonado - Quincemil - Marcapata - Ocongate - Urcos - Cuzco

Peruko oihanetik Cuzcora etortzeko Ande mendien ekialdeko lerroa zeharkatu behar da. Alturak zeharo aldatzen ditu paisaia, klima eta biztanleen ezaugarriak. Aldaketa ikusgarri hori Quincemil herrian (720 m.) hasi eta kilometro gutxiko tartean burutzen da.

Brasileko mugatik (Iñaparatik) Cuzcoraino datorren bide hori asfaltatua da, berri-berria (lanean ari dira oraindik tarte batzuetan) eta badirudi azpiegitura handi horren atzean Brasil dagoela; Brasilek bere produktuak Asiara eta Txinara errezago esportatzeko Pazifikoko portuak behar ditu, eta errepide berriari esker hurbilago edukiko ditu hemendik aurrera . "Estrada do Pacifico" esaten diote Brasilen; "Carretera Interoceànica", Perun. Gure garapen-ereduak horrelako komunikabideak behar ditu (Abiadura Handiko Trena, gurean), gero eta urrunago eta gero eta azkarrago iristea da ekonomiak ezartzen duen legea eta bestelako arrazoiek pisu gutxi dute egia horren aldean. Baina kalteak ere badira, bai naturarentzat eta bai natura horretan bizi diren giza taldeentzat (eta bai denontzat, azken batean). Amazonia urratzen eta ahultzen duen bide berri horren inguruan ere iritzi guztiak ez datoz bat. Gaiaz jakinmina duenak hemen ditu esteka interesgarri batzuk:

http://www.bbc.co.uk/mundo/america_latina/2010/09/100809_carretera_transoceanica_interoceanica_peru.shtml, http://www.connuestroperu.com/index.php?option=com_content&task=view&id=2134&Itemid=32, http://esencia21.wordpress.com/2008/05/30/localizan-tribus-desconocidas-en-la-amazonia-peruana/

Urriaren 14an Pirhuayani izeneko mendatearen gailurrera iritsi nintzen. Pirhuayani Puerto Maldonadotik Cuzcora igarotzeko atea da, Ekialdeko Andeak (Vilcanota mendikatea) zeharkatzean errepide berriak hartzen duen alturarik handiena. Elurbustia ari zuen eta aldian behin trumoien danbatekoak eta burrunbak aditzen ziren, lehor, luze. Arratsaldeko ordu bata eta erdiak ziren. Hodei ilun eta beltzek zerua guztiz estaltzen zuten eta behelainoa errari zebilen maldetan, mendizokoak ezkutatuz orain, ostarteak zabalduz geroxeago. "Abra Pirhuayani, 4725 m." zioen kartelaren ondoan gelditu eta praka luzeak eta arropa beroa jantzi nituen. Gero aurreraxeago zegoen baseliza-aterpera hurbildu nintzen.
Familia bat zegoen han, senar-emazte gazteak eta hiruzpalau urteko alaba. Janzkera eta aurpegieragatik ketxuak, inguru haietako nekazariak. Gizona berehala hasi zen hizketan nirekin, gaztelera onean. Emaztea gaixorik zegoen eta Marcapatako "postara" (osasunetxera) zihoazen. Beren etxetik goiz irten eta hainbat ordutako bidea egina zuten haraino oinez; eguerdian iritsi eta orduz geroztik zeuden aterpe hartan Marcapatara eramango zituen ibilgailu baten zain; trafiko gutxi zebilen, ordea, eta gainera emaztea ezin zen kamioi edo kamioneta baten atzeko kaja irekian bidaiatu, kabinan joan beharra zeukan, zailagoa zen horregatik norbaitek hartzea. Marcapata, herri txiki bat, 30 km. eta 1800 m. beherago zegoen, handik abiatua nintzen ni goiz hartan. Gizonak lasai hitz egiten zuen, irribarretsu. Haurrak aitaren hankari heltzen zion eta behe hartatik so egiten zidan, zabal-zabalik begiak, jakinminez. Baselizako atarian geunden hirurok, emakumea barruan. Gure eskuinaldean, lainoak erdi ezkutaturik, mendi handi bat ageri zen, pareta batean glaziar itxurako zurigune bat zeukana. Ausangate ote zen galdetu nion gizonari (Ausangate, 6384 m, Vilcanota mendilerroko gailurrik altuena da). "Ez, ez da Ausangate Colque Cruz (5500 m.) baizik", erantzun zidan. "Ausangate aurrerago ikusiko duzu, Ocongatera gehiago hurbildutakoan". Kamioi bat agertu zen une hartan, aldapan gora astiro zetorren Ocongateko aldetik. Gizona korrika batean hurreratu eta gidariarekin labur hitz egin zuen; ondoren keinuka hasi zitzaien emazte-alabei, joateko, joateko, bazutela tokia han. Atzera korrika etorri eta baselizako lurrean zegoen fardela, oihal handi batekin antolatutakoa, bizkarrean hartu zuen. Agur egin zidan eta hirurak kabinara igotzen ikusi nituen. Gaua Marcapatan igaro beharko zuten, pentsatu nuen. Emaztearen gaitza larria ez bazen beharbada bihar bertan jarriko ziren itzulbidean; zorte pixka batekin gaua baino lehen iritsiko ziren etxera. Bi egun oso, kasurik onenean, medikuari bisita egiteko.

Bizikletara igo eta aurrera egin nuen nik ere, aldapan behera oraingoan. Paisaia igoerakoa ez bezalakoa zen, malkar eta pareten ordez kolore berde-horiko bailara zabal bat neukan aurrean. Herritxoak ugariak ziren eta baita han-hemen bazkatzen ziren alpaka taldeak ere. Poztu egin nintzen, Boliviako altiplanoko irudia zen, aspaldian ikusi gabea. Ezkerrean, garai eta harro, Vilcanotako mendien gailur zorrotzak ageri ziren.

Herri haiek zeharkatzean bi gauzak eman zidaten atentzioa: emakumeen janzkera izan zen bata, zehatzago buruan zeramaten kapela: borobila eta zapala zen, plater handi bat bezalakoa, eta inguru guztian, ertzetik zintzilik, koloreko zinta bat zegoen. Bolivian behin ere ez nuen halakorik ikusi; bestea etxeetako teilatuak ziren: ez lasto, ez kalamina (zinkezko xaflak) teila gorria baizik. (1)
Ocongatera ilundu baino lehen iritsi nintzen. "Inoiz handik pasatzen bazara eman goraintziak Antonio eta Joxerrari", esan zidaten behin Getariako Emiliok eta Amaiak, Sylver Cloud belauntziko nabigatzaileek. Antonio (donostiarra) eta Joxerra (naparra) jesuitak dira eta bi egunez gelditu nintzen haiekin. Cuzcora igande goiz batean, urriaren 17an, iritsi nintzen.
................................................................................

Cusco (Qosqo, bertako udalak hobesten duen grafiaz) Inka inperioko hiriburua eta gobernuaren egoitza izan zen XIII. mendearen erdialdetik aurrera. Andeetako eta Hegoamerikako hiririk garrantzitsuena omen zen garai hartan. XVI. mendearen hasieran Pizarrok konkistatu zuen eta etorri berriek lehengo tenplu eta jauregietako harrien gainean eraiki zituzten bere elizak eta etxeak (Inkak iaioak ziren harria lantzen eta oinarri bikain haiek Cusco kolonialeko eraikuntza askotan ikus daitezke oraindik). XVIII. mendean kontinenteko hiririk populatuena zen baina hurrengo mendeetan gainbehera txikian hasi omen zen. Gaur egun Cusco Hegoamerikako lehen hiria da berriro eta postu hori turismoari esker berreskuratu du: Hegoamerikara datozen turisten helburu nagusia bera da, nahiz eta ez izan bereak bakarrik merituak: ez da ahaztu behar Machu Picchu eta beste hiri eta tenplu inkaikoen aztarna garrantzitsuak inguruan dituela.

Hori dena banekien nik, gutxigorabehera, Cuzcora sartu nintzen igande goiz hartan. Lehen inpresioa? Txarra. Ohiko hiri handi (miloi erdi bat biztanle), zarpail, zaratatsu eta trafiko bizikoa. Erdialde historikora iritsi nintzenean, ordea, hori dena bat-batean aldatu zen. Beste nonbait nengoen, aurreko kaleekin zerikusi gutxi zeukan oasi gisako batean. Erdialde kolonial ederra, oso ederra, du Cuscok, nik espero baino atseginagoa. Haren erdian, inken enparantza nagusia zegoen toki berean eraikia, Plaza de Armas delakoa dago: zaila da haren parekorik, hain ederrik, beste nonbait aurkitzea.
................................................................................

Machu Picchu (mendi zaharra), "munduko mirarietako bat", planetako gune turistiko bisitatuenetakoa.... eta hala ere dudatan egon naiz antzinako hiri famatua ikustera joan ala ez, nire izpiritu bakarzaleak mesfidantzaz begiratzen zien toki hura egunero eta leporaino betetzen duten jende tropelei, haren fama akuilu baino gehiago zalantza-iturri zen niretzat. Joan nintzen azkenean eta ez dut esango damu naizenik. Tokiaz lasai eta (ia) bakardadean gozatzeko aukera ere izan nuen (luxu bat!) Machu Picchu deritzon mendiaren tontorrera igota, eta ibilaldi horri esker salbatu nuen bisita, bestela ziur nago marmarka eta purrustadaka itzuliko nintzela handik, nere buruari errieta eginez amuari heldu izanagatik.
Kokapenak ematen dio Macchu Picchuri daukan indarra eta berezitasuna, natur-inguru ikusgarri hura gabe hondakin haiek munduan ugari diren beste hamaikaren parekoak lirateke. Eta hondakinei eta natur-inguruari ondo erreparatzeko, hartaz gozatzeko, igo egin behar da. Hiru dira aukerak, hiru dira hiri zaharra zaintzen duten mendiak, gaztelu baten dorreak balira bezala: Huayna Picchu, Machu Picchu eta Putucusi. Dorre horien atzean, haiei gain hartuz eta inguru guztia itxiz, mendi-eraztun berde eta ikusgarri bat dago. Handik gora zerua. Behean, aizkora-kolpe baten indarraz mendien artetik sigi-saga aurreratuz, suge bat: Urubamba ibaia eta berak zabaldu duen arro sakona. Bai behean eta bai goian oihanak eta landaretza oparoak bazter gehienak hartzen dituzte.

Lehen aipatutako hiru mendi horietatik Huayna Picchu (argazki guztietan agertzen dena) da entzutetsuena, jende saldoak abiatzen dira egunero tontor hartarantz eta horregatik, hara igo nahi duen jende-kopurua mugatzearren, kupo bat jarri behar izan dute. Huayna Picchuk ("Mendi gaztea") 2667 m. ditu. Machu Picchu mendia ("Mendi zaharra", 2795 m.) aurrekoa baino garaiagoa da eta hondakinetatik abiatuta ordu eta erdi inguruko igoera behar da tontorrera iristeko; bidea basoan barrena doa, itzalpean, eta polita da, jende gehiegi ez dabil gainera; bai igoerak eta bai tontorrak eskaintzen dituzten bistak apartak dira: mendi-ingurua bere zabaltasun eta edertasun osoan eta haren altzoan inken hiri zaharra; ez dut uste Huayna Picchutik ikuspegi hobea dagoenik. Putucusi ("Mendi zoriontsua", 2592 m.) hiruretatik misteriotsuena da, haren berri jende gutxik du eta are gutxiago dira bertara igotzen saiatzen direnak (agian horregatik zoriontsua). Baina lasaitasuna eta bakardadea estimatzen badituzu eta uste baduzu haiek gabe tokirik ederrena arrunta eta baldarra bilakatu daitekeela, hura duzu aukera onena. Putucusiko tontorretik Machu Picchuko oso bista ederra omen dago eta ziurrena bakarrik egongo zara hartaz gozatzeko. Beste abantaila bat: dohainik da. Arazo nagusia: igoera ez da erraza, arduraz egiten ez bada arriskutsua ere izan daiteke (gero emango ditut argibide batzuk).

GERRAKO EKONOMIA DUTEN BIDAIARIENTZAKO AHOLKU PRAKTIKOAK

Machu Pichhu beste zerbait ere bada, bere aire misteriotsu eta erromantikoaz elikatzen den baina oso helburu praktikoak dituen beste zerbait: "Dirua egiteko makina bat da toki hau", horrela entzun nion eta horrela adierazi zuen, garbi eta gordin, handik zebilen batek. Machu Picchu kate baten azken maila da eta kate horretan dena da garestia eta denagatik kobratuko dizute: bertara iristeko, bertara sartzeko eta bertan zaudela bai komunera joateko ere. Gastuak murriztu daitezke hala ere. Azalduko dut nola.

Bi modu daude antzinako hirira iristeko: oinez bata, "Inken bideak" esaten dieten bide zaharretako bat hartuta. Hainbat egunetako ibilaldiak dira eta ospetsuena(k) hautatuz gero diru askotxo ordaindu behar dela uste dut. Dena den, ez dakit gauza handirik bide horietaz. Bigarrena Cuscotik Aguas Calientesera joatea da. Azken honetaz arituko naiz.

Aguas Calientes herria Machu Picchuko ate nagusia da, azken geltokia, hara iritsi behar duzu derrigorrez, han pasa beharko duzu gaua eta handik abiatuko zara biharamunean Machu Picchurantz, zure moduko beste milaka lagunekin batera. Aguas Calientes ( zer zen lehenago ez dakit baina orain toki zatarra da, jatetxe eta hotel pilaketa kaotiko samar bat) Urubamba ibaiak irekitako sakan estuaren barruan dago, Machu Picchuren oinean. Ez da errepiderik iristen hara, trena bakarrik, eta tren polit horretara igo ahal izateko atzerritarrok ondo astindu behar ditugu poltsikoak. Badago modu bat, hala ere, trena erabat sahiesteko, Aguas Calientes-era ekonomiari kalte gehiegi egin gabe iristeko. Honako hau. Garraio publikoa hartu (autobusak eta furgonetak) eta bide hau egin: Cuzco - Santa Maria - Santa Teresa - Hidroelectrica. Hidroelectrica esaten dioten tokira heldutakoan oinez abiatu trenbidearen ondotik; ordu eta erdiko/bi orduko ibillaldi lasaia eta atsegina duzu Aguas Calienteseraino. Cuzcotik goizeko 7etan abiatzen bazara ilundu baino lehen iritsi zaitezke A.Cs-era.

Sarrera-txartela A. Cs-en bertan eros daiteke (126 sol, 34 bat euro) eta bertatik abiatzen dira hiri zaharrera igotzen diren autobusak (10 minutuko bidaia). Ibiltzeak ez bazaitu izutzen, egin uko autobusari eta oinez igo zaitez. Ordubeteko edo ordu eta erdiko osteratxo horrek 20 sol aurreztuko dizkizu eta goizeko freskuraz gozatzeko aukera emango. Goizean goiz abiatu.

Eta areago aurreztu nahi baduzu, sarrera-txartelako 126 sol horiek ere ordaindu nahi ez badituzu, badago aukera bat, aukera ona alde askotatik baina baita zaila ere: Putucusi mendira igotzea. Putucusi mendia, Huayna Pichu eta Machu Picchu ez bezala, hondakinen esparrutik kanpo dago eta bertara daraman bidea Aguas Calientesetik bertatik abiatzen da (trenbideari jarraitu 200 edo 300 metroz eta mendian gora jotzen duten eskumako eskailerak hartu). Goizean goiz ekin nion nik bide horri. Zerua oskarbi zegoen eta baso itxian barrena pozik nindoan, itzalpean, harrizko mailaz hornitutako zidor zahar batetik gora. Baina 20 bat minutuko bidea egina nuela oztopo serio batekin egokitu nintzen: 15/20 bat metro garai zen tarte bertikal samar bat (80 gradu?). Hura gainditzeko egurrezko hiru eskailera jarri dituzte bata bestearen segidan; esku-helduleku bat ere badago, altzairuzko kable lodi bat eskaileren ondotik goitik behera doana. Eskailerak erdi suntsituta zeuden, ordea, maila asko falta ziren, itxuraz lur-jauzi baten kausaz. Kablea egoera onean zegoen eta hari helduta eta eskaileren hondakinez baliatuta paretaren erdia baino gehiago igo nuen. Hala ere, azken partearekin ez nintzen ausartu eta poliki-poliki eta penatuta egin nuen atzera. Igo direnek esaten dutenez Machu Picchuko bistak, tontor hartatik, paregabeak dira. Eskailerak konpontzen ez dituzten bitartean (eta luze joko du horrek!) mosketoi eta eskalada-zinta pare bat aski lirateke altzairuzko kablearekin aseguru on bat antolatu eta lasai igotzeko. Baina une honetan, halakorik ez baduzu, Putucusira igotzea arriskutsua da.
...............................................................................

Ia bi aste pasatu ditut Cuzcon, denbora hegan joan da ihesi... Ustekabe batzuk izan dira hiri honetan, ustekabeko enkontru pozgarrri batzuk zehatzago esateko. Bata Nina Casper berriro topatzea izan da; Nina txirrindulari alemaniarra da eta Iranen ezagutu nuen 2003. urtean; orduan, orain bezala, bakarrik zebilen; 7 urte hauek on egin diote. Neil eta Harriet inglesak ere hemen daude; Neil, Harriet eta hirurok elkarrekin ibili ginen orain hilabete batzuk Argentinan eta Txilen, eta Boliviako Laguna Blancan bereizi ginen; betiko moduan jarraitzen dute, beti bezain jator eta beti bezain gora: 4000 metrotik behera gutxitan jeisten dira, beti bide zailenak eta ederrenak aukeratuz. Hirugarren enkontrua ere guztiz ustekabekoa izan da, egun batean Plaza de Armasetik nindoala Dean Fiore australiarra ikusi nuen (berak ni ikusi ninduen); Dean Fiore eta biok Congon eta Gabonen ibili ginen elkarrekin 2007an eta gero Montevideon elkartu ginen berriro orain dela urtebete, geroztik ez genuen elkarren berri; bizikleta utzi eta motoz dabil orain, Errusiako modelo zahar bat den eta alboan "sidecarra" daukan moto batean. Beste txirrindulari batzuk ere ezagutu ditut hemen: Mateo mexikar-estatu batuarra, Alaskatik datorrena, eta Alaskatik datorren Qebec-eko bikote bat ere. Elkartzeak ustekabekoak izan dira baina ez guztiz kasualak: badago Cuzcon ostatu bat ("Estrellita", Tullumayo kalean) gringo gurpildunen oso gogokoa dena. Hor gaude denok. Bat-bateko aglomerazio horrek, ordea, ez du luze iraungo. Nork bere bideak eta asmoak ditu eta laster bereiziko gara denok.

Bihar abiatuko naiz ni. Orain dela 11 urte kostaldeko bideak hobetsi nituen eta oraingoan mendialdekoak hartuko ditut: Abancay, Ayacucho, Huancayo... Limara ez naiz joango eta kostaldera behin bakarrik jaitsi nahi dut, iparraldean dagoen Trujillo hirira joan eta hango lagunei bisita egiteko. Oihana ez dut oso gustoko baina litekeena da Puerto Bermudez inguruko behe-lurretara ere sartu-atera azkar bat egitea. Arrazoia? Han omen dago Lòpez Dicastillo naparra. Nik ez dut bera ezagutzen baina 25 bat urte izango dira haren liburu bat irakurri nuela ("Crònica de un viaje en bicicleta"), eta nago nire bizimodu honen errua liburu harena -eta liburuaren egileareana- ere badela (nork jakin...).

Segi ondo.

(1)- Hirugarren kontutxo bat ere aipatu beharko nuke, nahiz eta ez izan bailara haietako ezaugarria bakarrik, baizik eta, itxura batera, Peru osokoa. Bai, Perura sartu eta berehala konturatu nintzen hemen, aurreko herrietan ez bezala, denek zekitela -eta denen ahotan zebilela- nire izena; ez zen nik, edo nire gurasoek aukeratutakoa, baizik eta deitura orokor bat ni bezalakoak (?) izendatzeko hangoek baliatzen zutena: "gringo" "gringuito". Afrikako "zuria", hamaika hizkuntzatan esana eta errepikatua, ekartzen zidan gogora. Esan behar dut, hala ere, han, Afrikan, arazoa -deituraren zergatia- oso garbi zegoela, edonork ikus zezakeen hori, eta horrenbestez ulergarriagoa eta onargarriagoa egiten zitzaidala bereizketa (horixe egiten baitute hitz horiek, zu bereizi, aparteko talde batean jarri, diferentzia azpimarratu). "Gringo" honen eremua eta zentzua, ordea, zabalagoak eta lausoagoak dira, eta horregatik, eta baita hitzaren jatorrizko esanahiagatik ere, muturra okertu egiten zitzaidan pixka bat hasieran, entzuten nuen bakoitzean. Nekagarria da, ordea, muturra hain maiz okertu behar hori, orduro bost edo sei aldiz gutxienez, zergatik eta hitz hutsal batengatik, gehien-gehienetan zentzu peioratibo eta bat ere asmo txarrik gabe esaten dena, gainera.... Beraz, onartzen saiatu naiz, eta onartu egin dut azkenean (hala uste dut) nire deitura berria, ez poz-pozik eta gogoberoz baizik eta galtzaile onaren aldartearekin.
"Gringo" hitzaren aldaera dotore edo jaso bat ere aditu izan dut inoiz edo behin (bitan zehazki), oso hitz bitxi bat: "patricio": "Buen dia patricio" "Ya le falta poco patricio". "Gringo" edo "patricio" deitura merezi ahal izateko antzeko merituak behar direla uste dut, hortaz parekoak dira biak, bata bestea bezain urruntzaile. Meritu horien artean, ziurrenik, larruazalaren kolorea da nagusia. Perun, Latinoamerikako beste toki askotan bezala, kolore horrek mailak edo kastak bereizteko balio du, zuriari dagokiolarik gorena)

Cobija (Bolivia). 2010eko urriak 1

2010-10-01T15:16:00.000-07:00

La Paz – Cobija (Bolivia): 1400 km. Nondik nora: La Paz – Sorata- Mapiri – Guanay- Sapecho – Palos Blancos – Yucumo – Rurrenabaque – St Rosa – Yata – Australia – El Triangulo – El Sena – Puerto Rico - Cobija

Beroa, hautsa eta monotonia Bolivia iparraldeko behe-lur hauetan. Asfaltatu gabeko bideak kolore gorriko zidor bat zabaltzen du oihanean, baina askotan -gehienetan- zuhaitzen eta landaretzaren pareta berdea urrutitxo ageri da, errepide inguruak soilduta edo erreta daudelako. Goizak (8ak inguruan abiatzen naiz) ederrak eta lasaiak izaten dira, beroak ez ditu oraindik bazterrak eta burmuinak kiskaltzen eta estimatzen da tregua hori. Erraz eragiten diet pedaleei ordu horietan. Normalean lanbro bat egoten da airean -kea, akaso- paisaia lausotu eta oihanari giro ia fantasmala eransten diona.

Eguerditik aurrera astunagoa da dena. Zeruaren urdina ahuldu egiten da eta ia kolorerik gabeko sabai horren azpian kiskaltzen da mundua. Autobus eta kamioi bakanak ziztuan pasatzen dira hautsa zurrunbiloka harrotuz; behe-laino zikina zintzilik gelditzen da airean luzaroan, eta ni haren barruan. Txitxarren eta beste insektuen eta txorien kantuak grabazio mekaniko eta egoskor baten antza du; batzuetan, ordea, auskalo zergatik, isildu egiten dira hots guztiak eta hila dirudi basoak.

Eguzkia suzko distira txuri bat da zeruan, inguru zehatzik gabeko borobil baldar bat, baina arratsaldea aurrera, bero zakarraren zama arintzearekin batera, zehazten hasiko da, bai forman eta bai kolorean. Arratsaldeko azken orduetan oihan berdearen gainean zintzilik ageriko da, laranja biziko bola perfektu eta ikusgarri bat. Egunak eskeintzen duen bigarren tregua da hori. Handik gutxira bide ondoko komunidade batean bilatuko dut aterpea: oholez eta lastoz egindako etxetxo multzo bat eta eskola txiki bat (eraikuntza moderno bakarra), horixe dira komunidadeak. Suertea izanez gero erreka edukiko dute ondoan edo putzu bat eta gorputzean dudan lohia garbitu ahalko dut. Afaldu eta hamaka eskolan zabalduta egingo dut lo.
.........................................................

Etzi esango diot agur Boliviari. Cobijatik abiatu eta egun berean Iñapariko mugara iristea espero dut. Handik sartuko naiz Perura. Puerto Maldonado hiria da nire lehen helburua baina laster Peruko oihana utzi eta Andeetara igoko naiz, Cuzco-ra iristeko. 4800 metroko mendate bat omen dago Puerto Maldonado eta Cuzco bitartean eta 500 km. inguru. Goi-mendiak ditut zain, beraz, eta ilusioz begiratzen diet.

La Paz (Bolivia). 2010eko abuztua

2010-08-04T17:48:00.000-07:00

Iquique - La Paz (Bolivia): 16 gau, 17 egun. 858 km. Nondik nora: Iquique - Huara - Cuya - Codpa - Timar - Ticnamar - Belen - Putre - Tambo Quemado (Bolivia) - Patacamaya - El Alto - La Paz

Este es el norte sol
todo desierto
me parece aqui el hombre
más humano
más solo en su tarea de estar solo.

Sergio Hernandez
........................................................

(Putre, Txile. Abuztuak 3)

Aspaldiko ibilaldirik ederrenetakoa izan da egun hauetakoa eta listoia jadanik oso goian zegoen. Egia esan, azken urte honetako bideak ederrak izan dira denak, baina azken hilabeteetakoek goia jo dute. Egun lasaiak ere izan dira honainokoak, kezka gutxikoak: gauean kanpatzeko toki egokia bilatu (errez samarra), ogia nork salduko zidan aurkitu (ia ezinezkoa)... horiek izan dira Iquiquetik hona eduki ditudan buruhauste nagusiak.

Putre Boliviako mugatik gertu, precordilleran -desertutik altiplanora bitartean- dagoen herri txikia eta lasaia da. Txikia baina inguruotako handiena, hala ere. Jatorriz herri aimara izan arren kultura horren aztarnak ez dira hain garbiak Putren, ez hizkuntzari dagokionez behintzat. Aimarazko hitz bakarrak udal liburutegian entzun ditut: hango arduradunak "Kamisaraki?" (zer moduz?) batekin agurtzen ditu bertara sartzen diren guztiak eta "Jikisinkama" (hurrena arte) esanez despeditu.
Atzo iritsi nintzen hona eta aurreneko aldiz, Iquiquetik irtenez gero, dutxa bat hartu eta ohe batean (prezio egokian lortua negoziazio gogorraren ondoren) lo egin nuen. Desertuan eta precordillerako zokoetan kanpatuta igaro ditut honainoko gauak (zortzi guztira). Paisaia aldatuz joan da kostaldetik urrundu eta mendikatera hurbildu ahala. Putre 3500 metro inguruko altueran dago, bailara edo mendi arteko ordeka berde batean. Beste mila metro igo eta laster altiplanoan egongo naiz ostera, beste toki diferente batean.

Esaten nuen, bada, honainoko ibilera oso polita izan dela. Iquiquetik irten eta bideak gora egiten du bat-batean: 600 metro lehendabizi Alto Hospicioraino; beste 500 edo 600 metro ondoren, aldapa etzanago batetik, Humberstone eta Santa Laura nitrato-faktoria zaharretara, eta Panamericana errepide nagusira, iristeko. Atacaman gaude, munduko lehorrena omen den desertuan. Handiena ez da, agian, izango baina hala ematen du, amaigabea. Mundu mortu horri goi batetik begiratzeko aukera baldin baduzu ondo konturatuko zara horretaz: harria eta hondarra besterik ez zure aurrean eta azpian, begien ikusi ahal guztian, zerumugaraino. Eta zerumugatik haruntzago ere berdin, paisaia idor eta marroi bera, itxuraz amaiezina... harik eta itsasoarekin -beste desertu horrekin- topo egin arte. Halaxe ikusi nuen nik Atacama altiplanotik Iquiquera (4000 metro ingurutik itsasora) jeitsi nintzen egunean eta infinitu mortu hura ederra, oso ederra, iruditu zitzaidan.
Errepidez zoazela -Panamericana errepidetik, adibidez-, galduta alturak ematen duen ikuspuntua, Atacamako handitasunak beste izen bat hartuko du: monotonia. Kilometrotan eta egunetan neurtzen eta dastatzen den monotonia. Paisaiak ez du hemen kolore edo bereizgarri askorik eskaintzen baina badaude, iparralderako bidean, berdintasun hori apurtuko duten pare bat ikuskizun: Pampa del Tamarugal izeneko basoa izan daiteke bat (Socairetik San pedro de Atacamara bitartean antzeko beste bat dago, txikiagoa eta garbiagoa: Tambilloko basoa), petroglifoak (antzinako herriek egindako grabatuak) beste bat eta hurrena, Chiza-ra iritsitakoan, Chiza-ko aldapa.
Chizako aldapa ebaki sakon eta ikusgarri bat da desertuko lautada bat-batean eteten duena. Ebaki horretatik behera jotzen du bideak eta Atacamak aurpegi berri eta dramatiko bat erakutsiko digu handik: bailarak, mendiak, sakanak, aldapak, lurraren hamaika gorabehera eta zirrikitu.... itxura batera den-dena hila, isila, bizitzarik gabea. Sakontasun idor eta laberintiko horretan barruratuz gero, nola iraun bizirik? Badira oasiak eta freskura mortutasun horren erdian, ezinezkoa badirudi ere. Lehena gertu dago, mila bat metro beherago: Cuya du izena. Hurrengoak are politagoak dira, biziki politak.
Iquiquetik Tambo Quemadora (Boliviako mugara) joan nahi baduzu utzi Arica alde batera eta hartu -ez zalantzarik egin- Codpan eta Belenen barrena Putrera doan bidea. Trafikorik ia bat ere ez dago inguru hauetan, topatuko dituzun herri bakanak txikiak (husten ari dira) eta umilak izango dira, bideak asfaltogabeak eta aldapatsuak... baina den-dena ederra . Codpa-ra iritsi baino lehentxoago hasiko dira ustekabeak. "Cactus candelabro" esaten zaion kaktusaren ale banaka batzuk ikusiko dituzu lautadan eta, bat-batean, desertua hautsi egingo da berriro, pitzatu, arrakalaz eta zirrikituz bete. Tarte eta tolesdura horietan barruratuko da bidea, eta behera egingo du, bihurgunez-bihurgune, kilometro askotako jaitsiera luzean. Marroia, beste kolorerik ez dago hemen, marroiaren tonu guztiak. Eta bat-batean, Codpa. Behe-behean dago, sakanaren barrenean, eta txundituta gelditu nintzen goitik begiz jo nuenean: pareta garai eta lehorrez inguratutako oasi txiki bat da, ustekabean agertzen dena, herritxo bat bailara estu, berde eta liluragarri batean. Zuhaitzak, ortuak eta ura ez dira falta, tunak eta askotariko fruitu arbolak daude, mahatsa ere landatzen da. Berdetasuna eta freskura basamortuko zoko ezkutu batean. Koloniaren garaiko elizatxo bat... ederra.

Timar ere halakoxea da, beste oasi-herri bat, Codpa baino are txikiagoa, pareta mortuen arteko beste sakan estu batean. Bidea menditsua da inguru hauetan, lehen esan dudan bezala, baina are menditsuagoa eta aldapatsuagoa bilakatuko da laster, Ticnamar-era heldutakoan. Huraxe da muga, esan daiteke herri hartan - Ticnamaren- desertua amaitu eta precordillera hasten dela.
..........................................................

Belen-era bizikleta gainean sartu nintzen, eta bizikleta gainean egina nuen harainoko bidea. Gainean bai, tente eta harro, ordea, ez. Ticnamar eta Belen bitartean dauden aldapak ez dira nolanahikoak: gogorrak, piko-pikoak, etengabeak. Ilundu baino lehentxoago iritsi nintzen eta gogoan dut herri-sarrerako maldetan laborantzako terraza asko ikusi nituela, bertan behera utziak denak. Herri handi samarra eta apaina iruditu zitzaidan. Etxe asko zituen eta hainbat kale; erdian enparantza bat lorategi zainduekin; gertu bi elizatxoren kanpandorre txorrotxak, kalaminazko teilatu grisei gain hartzen zietenak (Kalamina: zinkezko xafla uhinduak). Udaletxeak, enparantzaren albo batean, berria zirudien eta berria, halaber, parean zegoen osasunetxeak. Baina ez zen inor ageri. Inon ez. Hotsik ere ez zen bat ere aditzen. Buelta pare bat eman inguruko kaleetan eta azkenean osasunetxera jo nuen, ate bat irekita ikusi nuen-eta han. "Inor ez al da bizi herri honetan?", galdetu nion, erdi txantxetan, gela batetik irten zen mutilari. "Hamar heldu, denak zaharrak, eta sei haur", erantzun zidan. "Eta etxe horiek guztiak?" "Hutsik daude, giltzatuta. Jendea Aricara joan da bizitzera eta noizean behin baino ez dira itzultzen, oporretan edo erlijio festetan. Gobernuak ahalegin handia egin du precordillerako herri hauek hustu ez daitezen, baina alferrik. Gainera lehortea dago, azken lau edo bost urtean ez du euririk egin... Lehen oreganoa landatzen zen hemen, asko biltzen zen. Orain patata pixka bat, ia besterik ez..." Arratsaldea eguzkitsua eta epela zen eta eguteran eseri eta hizketan jardun genuen tarte batez. Gero altxatu egin nintzen. Denda jartzeko tokia bilatu behar nuen eta ogia erosi. "Janaridendarik bal dago?", galdetu nion Aricako paramedikuari. "Bai, bat. Doña Panchitaren almazena. Gogor jo atea, batzuetan barru-barruan dago eta ez du aditzen. Erakutsiko dizut non dagoen" Izkineraino lagundu zidan eta Doña Panchitaren etxea zein zen adierazi. Ia negar egin nuen hatz erakuslea goratu eta zerua seinalatu zuenean. Doña Panchita goian bizi zen, goregi nire hanka nekatuentzat. Hara zihoan harrizko kaleak harresi bat bezain gaindiezina zirudien.

Doña Pantxitak ez zidan atea ireki, gogor eta luze jo banuen ere. Futbol-zelaiaren parean kanpatu nuen, bideaz bestaldeko terrenoetan, bidezidor txiki baten ondoko sastraken artean. Herriaren kanpoaldea zen, toki lasaia, herri hartako guztiak bezala. Hala uste nuen nik, behintzat. Oker nengoen. Beleneko biztanleak edadetuak dira, bai, baina ez etxe barruan eta geldirik egoten diren horietakoak. Eta nire ondoko bidezidor txatxu hura euren ortuetara eta zereginetara joateko erabiltzen zuten bide nagusia zen. Egunaren azken txintekin itzultzen ziren herrira batzuk, gaututa besteak. Eta argitu baino lehenago abiatzen ziren, ostera, lanera. Nor bere zakurrekin gainera. Langile finak!! Berandu ohartu nintzen horretaz guztiaz, hala ere. Uste dut Beleneko biztanle denak pasatu zirela nire ondotik gau hartan, guztien oin-hotsak aditu nituen; eta Beleneko zakur guztiek egin zuten zaunka kanpadendaren inguruan.

Atseden hartu nuen hala ere. Biharamunean ura erdi jelatuta zegoen botiletan baina gosaria prestatzen hasi nintzen eta mendien atzetik eguzkia atera eta lehen izpiak nigana iritsi zirenean bizitza berriro hasi zen. Beste egun zoragarri bat. Goiz hartan, bai, Doña Panchitak bere gotorlekuko ateak zabaldu zizkidan eta gailetak, latako jurela eta beste gutizia batzuk erosi ahal izan nituen (ez bat ere merke).

Belenetik aurrera maldan gora doa bidea berriro ere (11 km.), baina hankek erraz ekin zioten aldapari igande goiz lasai eta eder hartan. Soro eta errekastoen artetik nindoan, astiro, nekerik gabe igoz. Zaldiak eta astoak zebiltzan larretan. Giroa bukolikoa zen, lehengo nekazari eta artzainen garaikoa, gure aiton-amonen garaikoa. Belen azpian zegoen, isilik bere txokoan, teilatu grisak agerian. Eta ni aldarte ezin hobean nindoan. Eduardo Avaroa eta izen handiko parke nazional guztiekin oroitu nintzen. Ederrak ziren. Baina Belen? Eta Codpa? Eta desertu eta precordillera haietako bideak eta herriak? Nor oroitzen zen haiekin? Ez al ziren ederrak, edo aukeran ederragoak, haiek ere?
.............................................................

Orain dela bi aste pasatxo iritsi nintzen La Paz-era eta bihar abiatuko naiz berriro. Sorata, Rurrenabaque, Cobija... horiek dira nire hurrengo helburuak. Boliviako iparraldea, oihana, herri zoragarri honetan ezagutzen ez dudan eskualde ia bakarra... haruntza hona.

Eta honainoko bideaz -Putretik La Pazerako bideaz alegia- zer esan? Errekak, bofedalak (altiplanoko larre hezeak), lakuak, bikuinak, llamak... eta hiru sumendi kaskazuri: Paranicota, Pomerape eta Sajama. Kaskazuri eta ikusgarri. Altiplanoak gutxitan eskainiko dizu halako ikuskizun dotorerik eta ez dira horiek hitz hutsalak.

La Paz eta El Alto. Bi hiri ote dira edo hiri beraren bi zati? Bien arteko eten fisikorik ez dago baina geografiak, alturak eta konposizio sozio-ekonomikoak bereizten ditu garbiro. La Paz (3600 m.) sortu zen lehenago, bailararen magalean, behean, goiko lautadako haize eta klima gogorretik babestuta (urrea ere aurkitu omen zuten espainiarrek ibaian). Kokapena ikusgarria da, munduan antzeko hiririk ez dago. Gero El Alto (4000 m.) etorri omen zen, herrietatik hurbildutako nekazari indigena pobreekin osatua. Miloi bat biztanle inguru ditu eta diotenez Boliviako hiririk dinamikoenetakoa da gaur egun.

Gauza bitxi bat: ez dago ez La Paz-en ez El Alton txabola-auzorik Buenos Aires edo Montevideon bezala. Dena adreilua da, adreilu gorria bistara, zuriberritzerik gabe (gehienetan). Izan ere, hori da bi hirien ezaugarri bat (El Alton nabarmenagoa), adreilu biluziak El Alto-ko lautadari eta La Paz-eko mendi magalei ematen dien kolore gorria. Lehen begiratu batean zaila egiten zaio atzerritar bati auzo pobreak edo baztertuak zeintzuk diren igertzea. Beharbada alde handirik ez dagoelako batetik bestera. Auzo aberatsak, ordea, bai, berehala antzematen dira: hegoaldekoak dira. Zenbat eta beherago orduan eta aberatsago, hori da hemengo araua.

Lehengo batean, Camacho merkatuaren inguruetan nenbilela, deigarria egin zitzaidan argazki bat ikusi nuen. Handia zen, kartel publizitario baten tamainakoa eta bertan jende multzo bat ageri zen, itxura batera elkarretaratze, manifestazio edo halako kale bilkura batetan parte hartzen ari zena. Zuribeltzeko irudia gertutik hartua zen eta aurpegiak erakusten zituen garbiro. Orrazkerak eta janzkerak 70eko urteak ekartzen zituzten gogora. Irudian deigarriena, ordea, nire atentzioa instantera bahitu zuena, erdi-erdian dagoen gizon txuria da, edo hobeto esanda haren aurpegiera, haren begirada. Hain da ezohikoa begirada hori non bereizi egiten baitu gizona bere inguruan dauden kideengandik, bera aparte eta bakarrik utziz (ez da bera kamerara begira dagoen bakarra). Ez da erraza begi horietan zer dagoen esatea, harridura baino askoz gehiago, kameraren atzean dagoen zerbait ikusi balu bezala, berak bakarrik ikusi dezakeen zerbait, une jakin horretatik baino haratago dagoen zerbait. Irudiaren azpian idatzita zegoena irakurri nuen gero: "Luis Espinal vives en el pueblo. 1980-2010"

"El Padre Luis Espinal Camps (Lucho Espinal) nació el 2 de febrero de 1932 en la ciudad de San Fruitòs de Bages, cerca de Manresa España. En agosto de 1949 ingresa en la Compañìa de Jesùs y se ordena como sacerdote en julio de 1962en la ciudad de Barcelona. Fue enviado Bolivia como misionero, donde luchó por la defensa de los Derechos Humanos.
Entonces se desempeñó como sacerdote Jesuita, Cineasta, Comunicador Social y Radialista en su labor pastoral en Bolivia. Sus posturas contrarias a las dictaduras y su apoyo a los movimientos mineros, especialmente a las huelgas anti-dictatoriales de trabajadores y sus esposas, encabezadas por Domitila Chungara, le valieron enemistades durante el gobierno defacto de Luis García Meza Tejada. Luis Espinal fue detenido por paramilitares y torturado, siendo brutalmente asesinado finalmente el 21 de marzo de 1980. Dicho asesinato había sido planificado, en enero de ese año, por el propio García Meza, junto a Luis Arce Gómez y Guillermo Moscoso". (Wikipedia)

Iquique (Txile). 2010eko uztailak 24

2010-07-24T14:50:00.000-07:00

Uyuni (Bolivia) - Iquique (Txile): 9 gau, 10 egun, 420 km. Ibilbidea: Uyuni - Incahuasi uhartea (Uyuniko gatz-lautada) - Llica - Belen - Bellavista - Cancosa (Txile) - Lirima - Collacagua - Laguna/Salar Uhasco - Pozo Almonte - Iquique

Señoras y Señores
venimos a contar
aquello que la historia
no quiere recordar.
Pasó en el Norte Grande,
fue Iquique la ciudad.
Mil novecientos siete
marcó fatalidad.
Allí al pampino pobre
mataron por matar.

Luis Advis

Pregón
Cantata Santa María de Iquique

Hiri arraroa da Iquique, badu zerbait -eta ez dakit ondo zer den- nigan halako egonezin lauso bat, arrengura arrasto bat, uzten duena. Dena da nahasia hemen, molde garbirik gabea: geografia (desertua, itsasoa, mendi mortuak), historiaren gorabeherak (Peruko lurraldea izan zen 1879. urtera arte, salitrearen hiria eta arrain-irinarena gero, zergarik gabeko gune frankoa gaur egun...), arkitektura eta kaleen jitea (hiri zarpaila eta kalamastra batzuetan, glamour zaharkitu batez hornitua bestetan)...

Iquique Tarapacá eskualdeko hiriburua da, Txileko iparraldeko kostan dago, 200.000 biztanle pasatxo ditu. Kokapena berezia da: Cuesta del Toroko aldapa marroi eta idorretan behera nindoala ikusi nuen Iquique, lehenengo aldiz, orain dela bi egun. Handik, urrutitik, hondarretan utzitako umezurtza iruditu zitzaidan, hiri triste bat. Haren atzean itsasoaren urdina ageri zen. Oker nengoen, hala ere, ez zen Iquique une hartan begien aurrean neukana -gero konturatu nintzen- bere bikia baizik: Halto Ospicio, 600 metroko itsas-labarraren gainean dagoen hiri anaia. Iquique behean dago, amildegiaren oinean, hondarrezko pareta erraldoiaren eta itsasoaren arteko zerrenda estuan giltzapetuta.

Gaur goizean Astoreca jauregia bisitatzen izan naiz. O`Higgins kalean dago eta XIX eta XXgarren mendeen bueltan hemen jaso ziren luxuzko etxebizitzen etsenplu ederra da, gaur egun kulturetxe eta museo bihurtuta. Georgiako estiloan egina, bi solairu ditu, balkoiak eta balaustradak, 37 gela haundi, antzinako altzari landuak, ispilu handiak, brontzezko lanparak, gortina astunak... Bakarrik nengoen eta lasai ibili naiz gelaz-gela. Egurrezko zoruei argizariaren usaina zerien eta nonbaiteko bozgorailuetatik giro harekin oso bat zetorren musika klasikoa aditzen nuen. Geletako batean jauregi hura jasotzeko agindua eman zuten senar-emazteen erretratuak ikusi ditut. Bertan idatzitako testuak zioenez, gizona -Astoreca- Espainiako merkataria zen; emaztea - Felisa Granja- salitreko familia aberats baten alaba. "Salitrea": hitz horretan dago gakoa, hitz horri esker ulertu dezakegu garai hartako Iquiqueko eta Txileko historia, eta Astoreca jauregia -eta haren antzekoak- jaso zituen aberastasunaren jatorria.

"Salitrea" edo beste modu batera esanda "Txileko Nitratoa", desertu hauetako urrea: XX. mende hasierako hamarkadetan ongarri artifizialak aurkitu zituzten arte, bera izan zen eskualde honetako eta Txileko ekonomiaren ardatza. Urre txuri horrek gerra bat piztu zuen (Pazifikoko Gerra, 1879-1884. Txilek Peru eta Boliviari kendu zizkien lurralde hauek) eta geroxeago Astoreca bezalako jauregiak jaso zituen. Iquiquetik gertu, desertuan sakabanatuta, antzinako nitrato-meategi edo faktoria haiek daude ("Oficinas Salitreras"), gaur egun abandonatuak. Iquiquera heldu baino lehen haietako bi bisitatu ditut, Humberstone eta Santa Laura (UNESCOk Gizon-Emakume Guztion Ondare izendatu zituen 2005ean). Gaur iraganaren oroigarri herdoilduak dira baina garai haietan (1940. urtera arte) Txileko historia han idatzi zen. Hiri txikiak eta biziak omen ziren: kaleak zituzten, enparantzak, dendak, eskolak, hotelak, garaiko artista handiak hartzen zituzten antzokiak... Humberstonen, esaterako, 3500 biztanle pasatxo bizi ziren: "pampinoak" gehienak, salitreko langileak; eta aldamenean haien nagusi ingles eta txiletarrak. Bisita horietan gauza bitxi batek eman zidan atentzioa: langileei ez zieten diruz ordaintzen baizik eta "fitxekin". Salitrera bakoitzak bere fitxak zituen eta bertako "pulperietan" (dendetan) bakarrik erabili zitezkeen, elikagaiak eta beste oinarrizko artikuluak erosteko. Hori izan zen 1907ko abenduko greba handian langileek plazaratu zituzten eskakizunetako bat: lanaren truke egiazko soldata, egiazko dirua alegia, jasotzea.

Astoreca jauregia nire hoteletik ("Hostal Sol del Norte", aurkitu dudan merkeena) kale gutxitara dago. Baina are gertuago dago Santa Maria eskola. Santa Maria, eskola bat da orain (itxita dago, baina) eta eskola bat zen 1907 urtean ere. Izan ere, urte hartako abenduan milaka langile eta haien familiak (10.000-12.000) "salitrerak" utzi eta Iquiquera etorri ziren. Greban zeuden eta Santa Maria eskolan eta inguruetan bildu ziren. Hona hemen zer eskatzen zuten:

-Aceptar que mientras se supriman las fichas y se emita dinero sencillo cada Oficina representada y suscrita por su Gerente respectivo reciba las de otra Oficina y de ella misma a la par, pagando una multa de $ 50.000, siempre que se niegue a recibir las fichas a la par.
-Pago de los jornales a razón de un cambio fijo de 18 peniques. Libertad de comercio en la Oficina en forma amplia y absoluta.
-Cierre general con reja de fierro de todos los cachuchos y chulladores de las Oficinas Salitreras, so pena de pagar de 5 a 10.000 pesos de indemnización a cada obrero que se malogre a consecuencia de no haberse cumplido esta obligación.
-En cada oficina habrá una balanza y una vara al lado afuera de la pulpería y tienda para confrontar pesos y medidas.
-Conceder local gratuito para fundar escuelas nocturnas para obreros, siempre que algunos de ellos lo pida con tal objeto.
-Que el Administrador no pueda hacer arrojar a la rampa el caliche decomisado y aprovecharlo después en los cachuchos.
-Que el Administrador ni ningún empleado de la Oficina pueda despedir a los obreros que han tomado parte en el presente movimiento, ni a los jefes, sin un desahucio de 2 a 3 meses, o una indemnización en cambio de 300 a 500 pesos.
-Que en el futuro sea obligatorio para obreros y patrones un desahucio de 15 días cuando se ponga término al contrato.
Este acuerdo una vez aceptado se reducirá a escritura pública y será firmado por los patrones y por los representantes que designen los obreros. (Wikipedia, http://es.wikipedia.org/wiki/Santa_Maria_de_Iquique)

1907ko abenduko 21ean armadak tiro egin zuen grebalarien kontra. Hori izan zen agintarien eta salitreko nagusien erantzuna. Ez da jakiten eta ez da sekula jakingo zenbat hil ziren. Hobi komun batean lurperatu zituzten denak. 150 diote batzuek. 2000 edo 2500 beste batzuek. Cantata de Santa Maria de Iquique musika-lan ospetsuan aipatzen den kopurua altuenetakoa da: 3.600 hildako. Jakin badakigu, ordea, gerrako armak erabili zituztela babesik gabeko jendetzaren kontra, ahalik eta minik handiena egiteko helburuarekin. Eta badakigu, halaber, nor zegoen soldadu haien buru, nork eman zuen krimen hura burutzeko azken agindua: Roberto Silva Renard generalak (1).
Sarraskiaren lekuko batek, Nicolàs Palacios idazleak, greba-batzordeko buruak hil eta gero gertatutakoa honela narratu zuen:

" (el fuego graneado) fue tan vivo como el de una batalla, las ametralladoras producían un ruido de trueno ensordecedor y continuado (...) La fusilería, entre tanto, disparaba sobre el pueblo asilado en las carpas de la plaza y a los que huían desatentados del centro del combate (...) Callaron las ametralladoras y los fusiles para dar lugar a que la infantería penetrase por las puertas laterales de la escuela, descargando sus armas sobre los grupos de hombres y mujeres que huían en todas direcciones. Entre seis y siete mil huelguistas fueron llevados a la fuerza al Hipódromo, convertido en una especie de campo de concentración"

Hona hemen beste bi testigantza:

"A los cinco minutos el general Silva Renard hizo funcionar las ametralladoras desembarcadas del O’Higgins esa misma mañana y barrió la Plaza y la escuela. Sólo funcionaron un minuto, pero estaban tan apiñada y desprevenida la gente, que más de setecientas personas, en su mayoría mujeres y niños murieron bajo la metralla implacable. Fue tal la premura de Silva Renard que unos ocho soldados que habían entrado a la Escuela Santa María a notificar la orden de desalojo no alcanzaron a salir a tiempo y cayeron también bajo las balas." (Carlos Vicuña. La Tiranía en Chile. Santiago: Editorial Universo, 1938).

"Según el testimonio de mi padre Armando Jobet Angevin, que era suboficial del Carampangue en ese entonces, calculó que las bajas alcanzaron a 2.000 pues a él le correspondió el primer turno de entrega de cadáveres contando 900. Hombres, mujeres y niños estaban rebanados por las ametralladoras. Entre los incidentes curiosos de esta nefasta jornada destaca el que se relaciona con la negativa de un sargento primero a cargar con su pelotón de lanceros sobre la masa indefensa. Dio orden de retirada a sus hombres (139)." (Julio César Jobet. Desarrollo Económico y Social de Chile. México: Casa de Chile, 1982).

Azken finean, hauxe da egia: Astoreca jauregia ez zuen bakarrik salitreak jaso. Ez salitreak, ez beste edozein altxorrek, ezin dute berez halako oparotasunik sortu. Beste zerbait behar da horretarako: lagun hurkoaren mixeria. Baita odola ere, kasu askotan.

Ezer gutxi dago gaurko Iquique hirian sarraski hura gogorarazten duenik. Astoreca jauregian ezer ez. Baquedano kalean dagoen Museo Regional delakoan ere ezer ez, nahiz eta salitreari eta salitrerei eskeinitako gela pare bat eduki. Bertara sartzerakoan eman didaten eskuorriak, ordea, aipamen labur eta orokor bat egiten du gertaera haien gainean: museoa dagoen eraikina 1907ko urte tragiko hartan udaletxea zela esaten du. Eta Santa Maria eskolan? Gaurko eskola zementuzko eraikin handia da, urdin kolorekoa, eta hutsik dago, bertan behera utzita. "Mercado Centenario" (1930) merkatu zaharraren parean dago. Inguruko kaleak oso herrikoiak dira, dendak eta hotel merkeak ugariak dira, mugimendua handia, autobusen geltokia ere han, ondoan, dago. Eskolaren albo batean, "Ariztia" supermerkatuko ate parean, oroitarri bat dago, han hil zirenen omenez. Non dagoen eta zertaz ari den aurretik ez badakizu, zaila da aintzat hartzea. Hormetan zenbait mural eta pintada zaharrek ere langile haiek oroitzen eta omentzen dituzte.
Hala dirudi, Iquiquek ahaztu egin duela gertatutakoa, edo ez diola hainbesteko garrantzirik ematen. Edo, zeinek daki, lotsatu egiten dela, ez dakiela oraindik nola begiratu iraganaren atal hari.

Urte luzez -orain dela egun gutxi arte- nik zera uste izan nuen: hiri honetako izena, izen osoa, Santa Maria de Iquique zela, eta ez Iquiqe bakarrik. Oker nengoen eta okerraren jatorria hauxe da: Santa Maria de Iquique zuen izena Quilapayun musika taldearen diskoak, eta disko hori behin baino gehiagotan entzun izan genuen guk 70eko hamarkadan, artean nerabe ginela, Gasteizko gure auzoan (http://www.youtube.com/watch?v=El-PYclXM6w). Hunkituta entzun ere. Zeren, nahiz eta oso urrutiko eta oso aspaldiko kontuak izan Quilapayunek kantatzen eta kontatzen zituenak, guk ondo ulertzen genituen hitz haiek, ez zitzaizkigun arrotz egiten. Izan ere, 70eko hamarkadako bigarren erdi hartan gure hiriko langileen borrokak ere oso gogoan genituen. Iquique-ko Santa Maria eskola eta Gasteizko San Francisco eliza bat egiten ziren (2). Quilapayunen "Cantatak" eta Luis Llach-en "Campanades a Mort"ek historia berdina kontatzen ziguten (3). Hitz haiek, hil kanpai haiek, denengatik ari ziren joka. Lluis Llach-en oihu hartako samina eta amorrua gureak ere baziren:

"Assassins de raons, de vides,
que mai no tingueu repòs en cap dels vostres dies
i que en la mort us persegueixin les nostres memòries!!"

(Arrazoien eta bizitzen hiltzaileak,
ez dezazuela bakerik aurkitu zuen egunetan,
eta heriotzean ere gure oroimenak zigortu zaitzatela)

(1) Uno de los tantos acribillados en la Escuela Santa María fue un ciudadano español de nombre Manuel Vaca, obrero de la oficina salitrera Jaspampa. Su medio hermano, el supuesto anarquista Antonio Ramón Ramón quiso hacer justicia por sus propias manos. El 14 de diciembre de 1914 a las 10.15 de la mañana, cuando el general Silva caminaba por la calle Viel, en las proximidades del Parque Cousiño... fue atacado por la espalda. Recibió varias heridas que lo mantuvieron enfermo por varios meses, y que motivaron su retiro (Wikipedia).

(2) 1976ko martxoaren 3an Gasteizen greba orokor baten testuinguruan bost langile hil zituen espainiar polizia militarrak Zaramagako Asisko San Frantzisko elizaren barnean, baita bala-tiroz 150 zauritu ere. Orduko segurtasun-indarren burua Manuel Fraga Iribarne ministroa zen.
1976ko urtarrilean 6.000 langile inguruk soldatak mugatzen zituen dekretua salatzeko eta haien lan-egoera hobetzeko greba hasi zuten. Bi hilabete geroago, martxoaren 3an, hirugarren greba orokorrera deitu zuten, langileen aldetik erabateko jarraipenarekin, hainbestekoa ezen hedabide ofizialek ere lantegietako grebaren jarraipena %80koa izan zela onartu zuten. Goizeko lehen orduetatik poliziak manifestazio guztiak gogotik erreprimitu zituen. Arratsaldeko bostetan, Zaramaga auzuneko San Frantzisko elizan langileen batzar bat egin behar zenean, gertakari ilunak jazo ziren. Polizia militarrak —grisak— elizan sartu ziren apaizaren oharrak mespretxatuz, eta langileak irtenarazi zituzten gas negar-eragilea erabiliz, esparrua itxia izan arren. Elizaren kanpoaldean langile ugari jipoitu zuten. Hala ere, gertakizun lazgarriena izan zen poliziak pistolaz eta metrailetaz tiro eginda 150 pertsona zauritu eta 5 langile hil zituela. Haietako bi, tokian bertan hil zituzten; beste hirurak, berriz, zauri larrien ondorioz ondorengo egunetan hil ziren ospitalean.
Hilak honako hauek izan ziren:

Pedro Maria Martinez Ocio, 27 urtekoa, Forjas Alavesas lantegiko langilea.
Francisco Aznar Clemente, 17 urtekoa, okindegi-langilea eta ikaslea.
Romualdo Barroso Chaparro, 19 urtekoa, Agrator enpresako langilea.
Jose Castillo, 32 urtekoa, Grupo Arregui taldeko enpresa bateko langilea.
Bienvenido Pereda, 30 urtekoa, Grupos Diferenciales enpresako langilea

(Wikipedia) (http://www.youtube.com/watch?v=gIzOSru79x8)

(3) Lluis Llach kantautore kataluniarrak kanta hunkigarri bat konposatu zuen istiluen gau bertsuan. Campanades a morts deritzo, eta 1977an Mendizorrotzako polikiroldegian eman zuen lehen aldiz Mikel Laboak lagunduta. Gasteizko Araba Pabiloian berriz jo zuen hilketen 30. urteurrenean, Donostiako Orfeoiarekin batera. (Wikipedia) (http://www.youtube.com/watch?v=cyErfhr8R-c)

Uyuni (Bolivia). 2010eko uztailak 11

2010-07-10T15:49:00.000-07:00

San Pedro de Atacama (Txile) - Uyuni (Bolivia): 10 gau, 11 egun, 460 km. Ibilbidea: San Pedro de Atacama - Laguna Blanca- Laguna/Salar Chalviri (Polques) -Laguna Colrada - Laguna Coloradako ipar ertza - Sulor - Capina (mehategia)- Villamar (herria, txikia, polita) - Alota (herria) - Uyuni (herri handia).

Zeru altuan zegoen jaunak
egina zuen mundua
sei egunetan izerdi patsez
moldatu eta ondua
zazpigarrenez deskantsatzia
atera zuen kontua
izadiaren igeltserua
etzen batere tontua.

Xabier Lete

"Erretxin samarra izaten zara batzuetan baina purrustadak purrustada eta zalantzak zalantza, merezi zuen Eduardo Avaroara etortzea, merezi zuen bide hauek aukeratzea". Hori, edo antzeko zerbait, pentsatzen nuen pasa den ekainaren 27an, Laguna Blanca eta Laguna Chalviri bitartean dagoen 4700 metroko mendatearen gailurrean. Aho zabalik nengoen eta ez bakarrik aire faltagatik. Eta poz-pozik ere bai. Alde batetik, egun hartako nire gailurtxoa jo izanak ematen zidan poza sentitzen nuen ( gainera ez zen gailur hura nolanahikoa izan, ahalegin handia eskatu zidan, batez ere haize bortitzari luzaroan gogor egin behar izan niolako); bestetik miretsita nengoen begietan neukan ikuspegiagatik. Munduak berria, ikutu gabea, ematen zuen gain hartatik. Ederra zen, izan ere.
.......................................................................................

Ekainaren 24ko goizean abiatu ginen San Pedro de Atacamatik Neil, Harriet eta hirurok. Argentinako mugarantz doan errepide asfaltatua (Jama) hartu eta arratsa baino lehentxoago kanpatu genuen, Licancabur sumendi bikainaren azpian, 4140 metroko altueran. 1700 bat metro igo genituen egun hartan eta ez ziren denak, egia esan, samur-samurrak izan, aldapak %eko 8tik 10era bitarteko portzentaiak dituelako tarte luzeetan. Biharamunean ere goiz ekin genion aldapari eta 4650 metro inguruan bide nagusia utzi eta ezker hartu genuen Boliviako mugarantz, Juriques sumendia -Licancaburen anaia "itsusia"- inguratzen duen lurrezko pista batetik. Aldapan behera 5 kilometro egin ondoren Boliviako emigraziora iritsi ginen: langa bat eta txabola baten itxura zuen etxetxo soil bat ordeka mortuaren erdian; kanpoan Boliviako bandera txiki bat, haizeak astintzen zuena, eta llama banaka batzuk; urrutiago mendi eta muino marroiak, ilunak, mortuak haiek ere, bat ere zuhaitz eta landarerik gabeak. Ez zen inor ageri. Soinu bakarra haizearena zen. Atea pare bat aldiz jo eta bi ofizialek, bi gizon gaztek, ireki ziguten. Gizabide osoz hartu gintuztez, serio eta profesional (txiletarrak ematen zuten ia). Gure pasaporteetan zigilu berriak jarri eta minutu gutxitan egin beharreko guztiak burututa zeuden. Kanpora ostera atera eta aurrera jo genuen, aldapa behera txikian berriro ere. Laster bidearen ezkerrean zegoen txartel zahar batek Eduardo Avaroa parke nazionalera sartzen ari ginela eman zigun aditzera. Laguna Blanca berehala azaldu zitzaigun, aurrean, sakonune batean: txundituta nengoen, egiatan txuri-txuria zen, ura barik esnea edo gatza balu bezala.
.........................................................................................

"Hoy o mañana va a nevar, lleva ya dias queriendo nevar, estas nubes y este viento...". Gaur goizean Maximak bota dituen -guk aditu dizkiogun- lehen hitzak izan dira. Maxima Laguna Blancaren aurre-aurrean dagoen aterpeko arduradun andrea da (Colque aterpea). Geu gara haren bezero bakarrak. Aintzira -Laguna Blanca (4350 m.)- erdi izoztuta dago eta hemendik, bertatik bertara ikusita, bi kolore antzematen zaizkio: zuria eta berde argi bat. Haizea: uluka dabil kanpoan, gau eta egun. Ez genuen hori espero, mendebaldeko edo ipar-mendebaldeko haize zakar hori ustekabeko oztopoa izan daiteke gure bidean. Hodeiak ez zaizkit hain beldurgarriak iruditzen. Kanpoan hotz da baina eguzkiak bete-betean jotzen du aterpeko kristalera luzean eta haren atzean gu goxo-goxo gaude, negutegi batean bezala. Gauez, egurrezko estufaren arrimuan, Maximak harro esaten digu alaba bat daukala Santa Cruzen eta odontologia ikasketak egiten ari dela, laster bukatuko dituela. Maxima Orurokoa da, andre umila, hemengo enplegatu bat. Gogor egin du lan azken 8 urtean ikasketa horiek ordaintzeko. Beharko du bere alabaren laguntza, pentsatu dut, hortz askotxo falta zaizkio-eta.
.....................................................................................................

Atzo Laguna Blancari bira eman nion (19 bat km.) eta Laguna Verderen aldamenetik ere (arsenikoak ematen omen dio kolore hori) igaro nintzen. Gaur, ekainak 27, Maximari, eta Neil eta Harrieti, agur esan eta goiz atera naiz aterpetik, Laguna Chalviri-ra iristeko asmoarekin. Neil eta Harrietek Licancaburrera igo nahi dute eta bi egun oso beharko dituzte, gutxienez, horretarako, horregatik bereizi gara. Baina ziur asko topo egingo dugu berriro aurrerago. Aintziraren eskumaldetik abiatu naiz eta erraz egin ditut hasierako kilometroak. 9ak inguruan, ordea, haize bortitz-bortitza atera du, aurpegikoa, eta hortik aurrera dena izan da nekea eta borroka. Bidea ere ez zen ona, hondarsua eta uhindua maiz samar ("calamina" edo "serrucho" esaten diete hemen uhin horiei). Astiro-astiro egin dut aurrera, burumakur, ahaleginean, haizearen orroa belarrietan. Besterik entzun gabe, besterik sentitu gabe, hots amorratu horrek dena betetzen zuen, kanpoko eta barruko zirrikitu guztiez jabetua zirudien. Aldian behin, turisten landroverrak nire ondotik igarotzen ziren hondarra eta hautsa zurrunbiloka harrotuz. Hutsik zihoan kamioneta bat gelditu zait, halako batean, ondoan, eta keinuz igotzeko esan dit. Eskerrak eman dizkiot gidariari -ezezkoarekin batera- eta aurrera jarraitu du. Baina une horretan amore emateko zorian egon naiz, Txilera bueltatzeko zorian. Gelditu eta atzera begira jarri naiz: "Hemendik ezin badut, lur hauek ez banaute nahi, San Pedro de Atacamara itzuliko naiz eta handik Iquiquera joko dut, lehen pentsatu bezala. Haize hau bizkarrean dudala ziztuan iritsiko naiz Jamako errepidera. Gaur bertan San Pedron egon ninteke bueltan", horixe pentsatu dut ahituta, purrust batean. Bai, hortxe-hortxe egon naiz, Eduardo Avaroari agur esateko hari-harian, benetan tentatuta. Haizeagatik eta nekeagatik jakina, baina bai halaber parke nazional ospetsuari, artean, errezelo apur batekin begiratzen niolako. Baina atzera egitea ez da sekula samurra izaten, ezta haizea alde edukita ere. Zirt edo zart egin beharreko horretan beste ahots batek irabazi du, azkenean, lehia: "eutsi, ez etsi, segi aurrera!" zioenak. Eta aurrera segitu dut, bizikleta gainean ahal bezala batzuetan, oinez eta bultzaka gehiagotan, haizearen amorruari neure amorruarekin gogor eginez. Gisa horretan 7, 8 edo 10 km egin ondoren bideak bira handi bat egin du eskumarantz eta haizea alboan eta atzean jarri zait. Hantxe hasi da mendateko igoera eta aurrerantzean dena errezagoa izan da. 5 edo 6 km geroago gailurrean nintzen, lepo zabal batean (Laguna Blancatik 22.5 km). Han goian haizeak ahulago jotzen zuen eta gelditu eta ingurura lasaitasunez begiratzeko aukera izan dut, egun hartan lehenengo aldiz. Aho zabalik nengoen eta ez bakarrik aire faltagatik...

Eta otu zait "izadiaren igeltseruak" (aspaldiko kanta bat bueltaka hasi zait buruan une horretan, halabeharrez) material eta kolore gutxi batzuekin artelan ederra egina zuela bazter hartan. Materialak: mendi eta muino borobilduak, harria, hondarra, belar ziztrin batzuk, elur pixka bat. Koloreak: marroiak, laranjak, gorriztak, txuri-berdeak (urrutiko gailur batean) eta, jakina, zeruko urdin garbia. Mundu mineral eta huts hartan ez zen besterik eta ez zen besterik ere behar, bikaina zen bere horretan. Mundu honetakoa ez den zerbait daukate Boliviako lur altu eta bakartu haiek, mundu honetan hain arrunta ez den zerbait bai, behintzat. "Hasierako mundua, akaso, honelakoxea izan zen, jatorrizko mundu aratz gizakirik gabeko hura...", bururatu zait, "...gero Adan eta Eva etorri omen ziren eta oso ilunak diren arrazoiengatik Bilbora herbesteratu behar izan zuten. Eta geroztik denok gara bilbotar eta errari gabiltza, bidez-bide eta gainez gain, hasierako istant zoriontsu haiek nolabait berritu nahirik, perfekziozko obra hura gogoan dugula oraindik..."

Landrover bat pasa da ziztuan nire ondotik, hondarra eta hautsa harrotuz. Eta artean haize pixka bat zebilenez, eta ni bidearen okerreko aldean nengoenez, laino zikinak goitik behera bildu nau. Paradisua zirriborratu zait, gogoeta mistikoek beste arruntago -eta zakarrago- batzuei egin diete leku eta ni ostera Bilbora bihurtu naiz. Bai, ezin patu horri luzaroan ihes egin, onerako eta txarrerako bilbotar peto-petoak gara, munduko mendirik altuenetara igotzen gara bizia arriskatuz, eta gero zaborra maldetan utzita bueltatzen gara etxera. Autoa urrutian da jadanik, presaka doa, hauts zurrunbiloa besterik ez dut ikusten honezkero. Egitaraua bete beharko du eta daitekeena da atzeratuta ibiltzea. Hiruzpalau eguneko bidaia egiten dute turisten auto horiek, zirkuitu zabal bat San Pedrotik edo Uyunitik abiatuta. Zenbat kilometro bide kaskar hauetan barrena? Mila? Mila baino gutxixeago? Mila baino askoz gehiago? Horrelako zenbat igarotzen dira egunero hemendik? 20, 30, 40? Non gelditzen dira? Zenbat denbora ematen dute toki horietan? Egitarauak zehazten ditu, nonbait, gorabehera horiek. Zer ikusten dute kristal eta metalezko kutxaren barrutik? Irudi iheskorrak baino beste zerbait? Haizerik gabe, nekerik gabe, norberaren autonomia besteren esku utzita, esan al daiteke hemen egon direla? Agian bai. Sentsibilitatea ez du bizikleta batek berez ematen eta sentsibilitatea daukanari ez diote dohai hori auto eta abiadura pixka batek zapuztuko. Baina nago zailagoa dela, askoz zailagoa, mundura modu horretan hurbiltzea. Eta, bestalde, ez al dabil gure artean -bizikletaz gabiltzanon artean ere bai- oso zabalduta halako tema bat, halako uste bat, nahi dugun tokira kosta ahala kosta iristeko eskubidea daukagula esaten diguna?

Denak ez dabiltza hain presaka. Duela minutu gutxi, aldapan gora honuntza nentorrela, landrover horietako bat nire ondoan gelditu da. Lehiatila jaitsi eta gidariak zer-edo-zer behar ote nuen galdetu dit. Boliviarra zen, jatorra, irribarre egiten zuen zabal. Hizketalditxo bat egin dugu minutu pare batez. Bitartean atzeko bidaiarien argazki makinak sumatu ditut nigana zuzenduta. Atsegina izan da gidariaren jarrera, lagunkoia. Estimatzen ditut bera bezalakoak.

Gehienetan oso jende gaztea izaten da jeep horietan dabilena, Europakoa, Iparamerikakoa, Australiakoa... inglesa da haien arteko hizkuntza nagusia (ez bakarra). Gaur hemen daude eta agian bi aste barru beste tour bat egiten egongo dira Boliviako edo Hegoamerikako beste toki batean. Eta datorren urtean beste antzeko bat egingo dute munduko beste kontinente batean. Neil eta Harriet ere halatsu ibili ziren urte askotan. Duela 8 urte hemen izan ziren, jeep horietako batean, eta uste dut Eduardo Avaroak ez ziela aparteko zirrararik egin. Daitekeena da orain diferente izatea. Mundu aberatsaren seme-alabak dira. Bidaiatzea dibertsiorako eta sozializaziorako bitartekoa da. Kontsumo-gizartean bidaia ez da salbuespena, beste kontsumogai bat da. Zer gogoratuko dute hemendik urte batzuetara Boliviaz? Ze marka utziko die munduak, alderik alde ibiltzen duten mundu horrek? Ze marka utziko digu gu guztioi?

Rolando Coria medikuarekin gogoratu naiz bat-batean. Rolando Ivana Coriaren aita da, aspaldiko urteotan munduan zehar bizikletaz dabilen neska argentinarraren aita, alegia. Ni Ivanarekin ez naiz aurrez-aurre sekula izan, baina haren -eta interneten- bitartez Rolando ezagutu nuen eta hiru egun benetan atsegin pasa nituen bere etxean, orain bi hilabete. Rolando herri txiki eta lasai batean bizi da, Ande mendien oinean. Izan ere, Agua Negrako mendatea zeharkatu eta huraxe izan zen Argentinako aldean topatu nuen lehen herria. Rodeo du izena. Ikaragarri gustatu zitzaidan inguru hura, gainera udazken beteko giroa zegoen egun haietan. Iluna, ia beltza da lur zabal eta bakarti hura, baina urrutiko gailurretan elurraren zuria ageri zen eta gertuago, han-hemenkako zuhaiztietan, osto horituek urrearen distira zuten. Koloreon kontrastea bortitza zen, bikaina. Uste dut lehenago ere esan dudala beste nonbait baina berriro esango dut badaezpada ere: Argentina eta bere jendea harribitxi bat dira eta Argentina goitik behera zeharkatzen duen Ruta 40 famatua ametsa zikloturista batentzat.
Rolando bakarrik bizi da eta sukaldari ona da. Gau batean, oilaskoa garagardo saltsan afaltzen ari ginela, bere alabaren historia kontatu zidan pixka bat. Ivana haur-psikologian lizentziatu zen eta arlo horretan lan egin zuen hainbat urtez. Gogoko zuen lanbidea baina nahi, desio baten tiradizo bortitza ere sentitzen zuen: arima ibiltaria zen, nonbait, berea, eta munduak dei egiten zion. Eta dei horri forma zehatz bat ematea erabaki zuen noizbait: munduari itzulia emango zion bizikletaz. Urte batzuk joan dira harrezkeroztik eta hor barrena dabil oraindik, bidez-bide (www.elmundoenbici.biketravellers.com ). Tibeten zebilela, Everest menditik gertu, Harry ezagutu zuen. Harry holandarra da eta hiru aldiz zapaldu du Everesteko gailurra. Eta ez beti plazer hutsez. Bezeroak eramaten zituen bertara. Hain zuzen ere, topo egin zutenean horretan ari zen, lanean. Orain ez. Ivana ezagutuz gero mendia utzi du. Orain berarekin dabil bizikletaz.
Rolandok Harryk idatzitako liburu bat erakutsi dit, bere Everesteko esperientziak narratzen omen dira bertan. Zoritxarrez holandesez dago idatzita (hitzaurrea izan ezik, inglesez) eta, beraz, jai daukat nik. Baina argazkiak arretaz aztertu ditut eta mapak ere bai. Aurkitu ditut, mapa horietan, nik 2002. urtean ibilitako bideak, herriak, 5000 metroko goi-mendateak.
Oso pertsonaia interesgarriak iruditzen zaizkit hirurak, Rolando, Ivana eta Harry. Eta bezeroak? Zeintzuk ote dira Everestera diru truke -diru askoren truke, noski- igo nahi duten lagun horiek, gailur hura kosta ahala kosta zapaltzeko prest daudenak?
Rolando eta Ivana Coria etorri zaizkit gogora, ustekabean. Inoiz Rodeotik bizikletaz pasatzen bazara galdetu hospitalean Rolando Coria mediku pediatragatik. Ondo hartuko zaitu.

Laguna Chalviri (Polques izenarekin ere azaltzen da mapetan) aintzira eta gatz-lautada da, biak batera. Ura eta ur putzuak gatzaren zuriarekin nahasten dira. Toki ederra, inondik ere. Zoko batean, muino batzuen babesean, etxe berri samar bat dago "comedor" esaten diotena. Landrover ia guztiek kera bat egiten dute hor, eta ez bakarrik otorduetan: etxearen aurrean, aintziraren ertzean, ur beroak daude, ur beroko putzu edo igerileku txiki bat. Bainu bat hartu dut bertan ilundu baino lehen. Gero afaltzera abiatu naiz. Gelditu ninteke bertan gaua pasatzera, ez dago arazorik, hori esan didate jantokiaz arduratzen diren senar-emazteek. Aholku bat ere eman didate: "Bihar oso goiz abiatzea komeni zaizu, argitu orduko. Haizea lasaiago dabil-eta ordu horietan". Quetena Grandekoak dira biak(Quetena Grande Eta Quetena Chico herriak arduratzen dira parkearen kudeaketaz). Andrea, hemengo gehienak bezala, altiplanoko emakumeen eran jantzita doa: kapela buruan, ile korda luzeak bizkarretik behera zintzilik, gona zabala ("pollera"). Esan didatenez jantokia orain dela sei urte eraiki zuten eta komunala da, Quetena Grandeko herria da jabea eta txandaka etortzen dira bertakoak lanera.

Egun luzea, betea eta zaratatsua ere (haizeagatik) izan da gaurkoa. Baina orain, ilundu ostean, altiplanoa isilik dago. Landroverretako jendea beste nonbaitera joan da lotara, haizea baretuxe dago. Gu hirurok beste inor ez dabil Laguna Chalviriko inguruotan. Nire gelako leihotik ilargi beteari so egiten diot. Aintziraren gain-gainean dago eta haren argia ur eta gatz putzuetan islatzen da. Distira txuriak eta itzalak Boliviako gauean. Bilbotik hain urrun...
...................................................................................................................
Borax-ezko Ilargia

Capina (meatzarien kanpamendua. Ekainak 30)

Eraikin multzo bat, txikiak denak, umilak, soilak, lurraren kolore gris bera hormetan dutenak, horixe da Capina, Boliviako goi-ordeka lehor eta hotzean, 4400 metro inguruko altueran dagoen meatzarien kanpamendua. Hiru edo lau kilometro haruntzago, Villamar herriko norabidean, Capinako gatz-lautada dago eta hara abiatzen dira goizero, boraxa ateratzera, hemen bizi eta lan egiten duten berrogei bat meatzariak. Pikotxekin abiatu ere haietako asko, "meatzaritza tradizionala" da-eta hemengoa. Boraxa Txileko muga ondoan dagoen Apachetako instalazioetara eramango dute gero kamioietan, eta han azido boriko bihurtu ondoren Txileko portuetara, esportatua izateko.

Ilundu baino ordu eta erdi lehenago iritsi naiz Capinara. Eguteran katu bat bezain goxo eta geldi dagoen gizona ez da asko harritu, ez mugitu, ni ikustean. "Si, puedes quedarte aqui a pasar la noche, pero estamos completos, no hay ninguna habitaciòn libre, los ùnicos lugares que te puedo ofrecer son las duchas o el comedor. Si quieres puedes cenar y desayunar con nosotros tambièn". Eskerrak eman dizkiot eta otorduak ordainduko ditudala esan. "No, no...no te preocupes por eso", eta horman bermatu da berriro, aurpegia aguzki aldera jiratuta, begiak erdi itxita, minutu pare bat lehenago zeukan jarrera berean.

Eguzkia sartu baino minutu batzuk lehenago, 6ak aldean, hasi dira langileak iristen. Gazteak gehienak baina baita adinean aurrera doazen banaka batzuk ere. Txanoak buruan, arropa lodi eta maiztuak soinean, azal iluneko begitarteak eta eskuak bakarrik agerian. Euren gelatxoetara abiatu dira lehendabizi eta jangelara gero, edari bero bat eta ogia banatzen baitute sukaldariek ordu honetan. Afaria (barazki salda bat) geroxeago etorriko da, zazpi eta erdietan. Jangelan mahai eta aulkiek hartzen dute toki gehiena. Eskola bateko ikasgela tradizional batean bezala daude antolatuta: lerroz-lerro eta alde batera begira denak. Arbelaren ordez, armairu baten gainean jarrita denok ondo ikusteko moduan, telebista bat dago. 9ak arte egongo da piztuta, ordu horretan itzaltzen direlako argindarra sortzen duten motorrak. Telebistaren atzean billar eta futbolin mahai bana daude.

Jangelara sartu, elkar agurtu eta sukaldeko leihatilara hurbiltzen dira meatzariak. Ogia eta edari ilun beroa hartu eta mahaietan esertzen dira gero. Hizketalditxoak aditzen dira han eta hemen, zurrumurruak... zaratarik, ordea, ez. Giroa, oro har, isila da. Meatzari bat baino gehiago nigana hurbildu da. Nahi eta nahi ez, kanpotarra semoforo gorri bat baino gehiago nabarmentzen da, bizikleta, gainera, kalean da, guztien begi bistan. Tea eta ogia eskaintze dizkidate lehendabizi. Gero galderen txanda dator: nondik natorren, nongoa naizen, ez ote naizen nekatzen hain bide luzea eginda, zergatik nabilen horrela, zer irabazten dudan, ikerketaren bat egiten ari ote naizen... gai horien inguruan egiten du aurrera hizpideak. Jakinmina ase eta nire solaskideak gizalegez despeditzen dira. Ez da jende izua edo larregi lotsatia baino behar baino gehiago ere ez dute luzatuko jarduna. Batek jakin nahi du ea egia den Espainia jendez gainezka dagoela eta beste inor ez dela honezkero sartzen. Beste batek esan dit alaba Bartzelonan daukala, pedagogia ikastera joan zela orain hamaika hilabete beka batekin eta lau egun barru Boliviara bueltatuko dela. Joan nahi luke La Paz-era ongi etorria ematera baina oraindik ez daki horretarako baimena lortuko duen. Bartzelona oso polita da, ikusi ditu alabak internetez bidalitako argazkiak. Harritu da nik hiri hura ezagutzen ez dudala aditu duenean.

Ni ere saiatu naiz neure jakinmina asetzen. Meatzariak herri askotakoak dira baina gehienak Potosi departamentukoak (departamentu horretan dago Capina). Txandaka egiten dute lan, 28 egun pasatzen dute hemen eta 14 etxean. Meategia pribatua da, jabeak Belgikakoak dira. Jakin nahi nuke zenbat irabazten duten baina ez naiz hori galdetzera ausartu. Badakit, lehengoan esan zidaten hori, Boliviako maisu-maistra baten hileko soldata 1200-1800 bolivianokoa dela (138- 208 euro).

Dutxen gela aukeratu dut lo egiteko. Txikia da, hiru dutxa ditu eta bi konketa. Ur beroa naturala da, iturri batetik dator. "Eta komuna? non dago?", galdetu dut. Pampa zabala, horra hor gure komuna! Horixe adierazi dit langileetako batek. Capinako komuneko sapaia milaka izarrekin dago apainduta; toki hotza da, hori bai, ikaragarri hotza. Noraino jaitsiko dira gaur tenperaturak? Zero azpiko 15 graduraino? 20raino? Haizea behintzat baretu du, lehen aldiz egun askotan... Komunetik bueltan, zabaldu esterila porlanezko zoruan eta ditudan arropa guztiak jantzita sartu naiz lo-zakura (bi galtza pare, bi kamiseta, alpaka ilezko jertsei bat, bi forro polar, xira, txanoa, Hegoafrikan oparitu zizkidaten artilezko galtzerdiak). Kostata sartu ere. Momia bat bezain korapilatuta nago, ezin naiz ia mugitu. Hotzik ez ahal dut pasatuko behintzat!

Sei eta erdietan gosaria hartu eta zazpietan abiatu dira langileak gatzagara. Eguzkia ez da oraindik irten lautadaren ertzetik. Ni ere altxatuta nago dagoeneko. Dutxa-gelatik irten eta dozenaka batzuk metro urrundu naiz, pampa aldera, txiza egiteko. Hotza soinean ditudan arropa geruza guztiak zeharkatu eta hezur muinetaraino sartu zait. Eskuak minez dauzkat eskularruak jantzita ere. Meatzariak isilik igotzen dira kamioietara. Goitik behera estalita doaz, begiak eta ezpainak dauzkate bakarrik agerian. Batek zer-edo-zer esan die ozenki ondoko kideei. "Turista" hitza aditu dut. Nitaz ari dira, nonbait.

Jangelara sartu naiz. Hutsik dago baina sukaldean hiru emakume ari dira lanean, lapiko handiak sutan daude. Pitxar bat bete esne atera didate eta erretilu bat ogi opilekin. "Es leche con sèmola, toma toda la que quieras, hay de sobra", esan dit emakumeetako batek irribarrez. 35 bat urte izango ditu eta berriketarako gogoa du, atzo meatzariek egindako galdera guztiak, eta otu zaizkion beste batzuk ere, egin dizkit: noiz arte ibili behar dudan horrela, noiz bueltatuko naizen etxera, familiarik ba ote dudan... "¿Y no tiene familia propia? ¿porquè?". Txantxa batekin erantzun dut. Esan diot emazte bila nabilela oraindik, horregatik etorri naizela Hegoamerikara... "¡pues no espere màs y llèvese una boliviana!", berak barrez. Sucrekoa dela eta sei urteko seme bat daukala argitu dit ondoren. "Su padre està ahora en España. Nos dejò y se fue. Creo que encontrò otra mujer alli", aitortzen du lasai-lasai, ez dirudi oso penatuta dagoenik. "Una tia mia tambièn està alli... ¿hay muchos bolivianos en España, verdad?... pero... España tambièn se llevò mucha plata de aqui..." Hitz-beste egin du segituan niri ezer esateko betarik eman gabe, "pero tome, tome su desayuno antes de que se le enfrie...".

Capinatik abiatu baino lehen mehategiko arduradunarekin izan naiz une batez eta eskerrak eman dizkiot. "No hay por què, que tenga un buen viaje. El camino pasa entre aquellas montañas, tiene que atravesar el abra y luego todo es bajada hasta Villamar". Une horretan Sucreko sukaldaria hurbildu zaigu korrika txikian. Paperezko servilleta batean bilduta sandwich bat dakar eta eskura eman dit, "Para el camino, que tenga buen viaje", esan eta etorri bezain azkar alde egin du.

Capinako gatz-lautadak esnegainaren itxura du. Ez da leun-leuna, pinportak eta zimurrak ditu. Kolore zuria ere ez da garbi-garbia, distira metaliko edo gris batez kutsatua dirudi. Ertzetik gertu langile batzuk daude, pikotxekin, esnegain hori zulatzen. Astiro mugitzen dira. Ezinbestean, lanerako arropekin goitik behera bilduta baitaude, korapilatuta haiek ere. Lautada zurian eta gisa horretan jantzita astronautak ematen dute.
Turisten jeep bat azaldu da une horretantxe bidetik. Laguna Colorada aldera doaz eta gaurko lehenak dira, goiztiarrenak. Meatzarien parean gelditu eta leihatilak jaitsi dituzte. Argazki makinak ikusi ditut. Segundu batzuk baino ez, gero aurrera egin dute.

Eguzkia goraka doa pixkanaka zeru urdin hotzean. Haren izpiak ahulak dira oraindik, ez dute larregi berotzen. Nik ere Boliviako astronauta txiroei, borax-ilargiko meatzariei, eskuarekin agur esan eta aurrera segitu dut.
................................................

Uyunira hilaren 4an iritsi nintzen eta bihar abiatuko naiz. Uyuni herri ertaina da, lasaia, oso boliviarra, oso ketxua. Trenen bidegurutze garrantzitsua izan zen garai batean eta gaur egun inguruotako merkatu eta salerosketa-gune nagusia da. Turismorik ere ez da falta eta hotelak eta bidai-agentziak ugariak dira. Baina uste dut -hala iruditu zait aste honetan- kanpotarrok kolore exotiko pixka bat baino ez diogula eransten Uyuniri, ez dugula oraindik hankaz gora jarri -San Pedro de Atacaman bezela- herriko ohiko giroa eta bizimodua.

Esan bezala bihar abiatuko naiz. Uyuniko gatz-lautada pare bat egunetan zeharkatu eta Txile ondoan dagoen Llica herrira iritsi nahi dut. Eta handik Txilera sartu Iquiquera joateko. Llicako muga hori oso txikia da, oso gutxi erabilia, emigrazio bulegorik ere ez dago eta hemen jarri didate gaur irteerako zigilua.

Izan ondo.

San Pedro de Atacama (Txile). 2010eko ekainak 23

2010-06-23T14:44:00.000-07:00

Si no creyera en la locura
de la garganta del sinsonte
si no creyera que en el monte
se esconde el trino y la pavura.
Si no creyera en la balanza
en la razón del equilibrio
si no creyera en el delirio
si no creyera en la esperanza.
Si no creyera en lo que agencio
si no creyera en mi camino
si no creyera en mi sonido
si no creyera en mi silencio...

Silvio Rodríguez

Zazpi gau, zazpi egun eta erdi, behar izan ditugu San Antonio de los Cobres-etik San Pedro de Atacamara etortzeko. 350 km inguru, horietatik gehienak 4000 metrotik 4500 metrora bitarteko altueran egindakoak. Asfaltatu gabeko pista kaskar samar batek (uhindua, hondartsua...) lotzen ditu bi herriak eta bi nazioak, Paso Sico mendi igarobidetik zehar (ez da hau inguruotako igarobide bakarra, iparralderaxeago Jama dago, asfaltatua eta trafikoak hobesten duena). Azken partean, San Pedro-ra iritsi baino lehenagoko 109 kilometroetan - Socaire herritik aurrera-, asfaltoa agertzen da. Trafikorik ia bat ere ez. Itxura batera, egun askotan (gehienetan?) ez da inor ere igarotzen Sico-ko mugatik. Kamio handi banaka batzuk eta turista abenturazaleren bat edo beste izaten dira, aldian behin, bide bakarti hauek aukeratzen dituzten ia bakarrak.

Toki apartatuak eta apartak. Puna altu, hotz eta hutsa. Puna menditsua ere bai. Izan ere, Paso Sico ez da mendate bat, mendate eta gailur sorta bat baizik. Igoerak eta jaitsierak etengabeak dira, alturarik handienak 4500 metro ingurukoak. Muga bera ez dago goi batean baizik eta Argentinako aduanan hasi eta 24 km luze den igorera baten erdian. Kanpatu izan dugun egunetan (7tik hiru izan dira) zero azpiko 10 graduko tenperaturak izan ditugu goizez (denda barruan!).

Belar hori ziztrin batzuk izaten dira goi lehor eta ilun horietan hazten diren landare ia bakarrak. Koloreok urre eta brontze bihurtzen ditu eguzkiak ilundu baino lehenagoko orduetan. Ikuskizun ederra. Zeruak urdinak izaten dira egunez, gauez izarrez beteak. Goi-aintzirek, gatz lautaden zuriuneek, maldetako elurrak eta sumendien konoek areago edertzen dute paisaia. Zeharkaldi bikaina eremu austero eta urrunen edertasuna gogoko dutenentzat.

Socairetik aurrera aldatu egiten da paisaia. Are ilunagoa, soilagoa, lehorragoa bilakatzen da. Hondarra eta harria, ia besterik ez. Atakamako desertuan sartu gara, munduko deserturik lehorrenean. Hortxe dago San pedro de Atacama (2400m), oasi txiki bat.

San Pedro de Atacama pezozko herritxo bat da, lasaia, umila. Hala ere, badu berezitasunik: azken hamarkadotan Txile iparraldeko turista eta motxileroen bilgune nagusia da. Ostatuz, hotelez, jatetxez eta bidaia agentziaz beteta dago. Herrixka ahaztua zena munduko bidai-gidaliburu guztietan azaltzen da orain. Zerk erakartzen du hona halako jendetza (gu tartean)? Inguruotan dagoen naturak eta natur ikuskizun apartek, dudarik ez. Baina baita ere, gure baldarkeriak, taldeka eta bakarrik izen handiko guneen inguruan mugitzeko daukagun joera motzak.

Ekainaren 17an iritsi ginen hona (Neil eta Harrietekin nago oraindik) eta bihar abiatuko gara. Boliviara goaz Portezuelo Cajon izeneko mendi-pasabidean barrena. Hortik Eduardo Avaroa parke nazional ospetsura sartuko gara (Laguna Blanca, Laguna Verde, Laguna Colorada...). Boliviako altiplanoko bazter oso altu, apartatu eta ederra omen da hori eta duela 11 urte jakin nuen, aurreneko aldiz, haren berri. 2008an Hegoamerikara itzuli nintzenean bi helburu garbi neuzkan: Montevideora bueltatzea bata, eta bazter hau ezagutzea, bestea. Hala ere dudatan egon naiz atzo arte, joan ala ez. Arrazoiak? Tourrak eta jeepak etengabe abiatzen dira orain hara, bai hemendik, bai Boliviako Uyunitik. Toki urruna eta "basatia" zena modako bihurtu da. Lehen txirrindulari banaka batzuk baino ez ziren ausartzen estepa altu (4500-5000m) eta hotz horietan ibiltzera, orain denok joan nahi dugu hortik. Parkera sartzeko tarifa ere nabarmen igo dute orain dela gutxi.

Dena den, ez naiz Bolivian luzaroan geldituko. Iparralderaxeago Txilera berriro sartzea da nire asmoa, eta Atacamaco desertuari aukera bat (azkenean!) ematea. Santa Maria de Iquique ezagutu nahi dut, nitrato-mehategien inguruan sortu ziren herriak -gaur abandonatuak asko- bisitatu. Santa Maria de Iquique: nerabe ginela aditu genuen izen hori aurreneko aldiz. Nire belaunaldiakoek jakingo dute agian zergatik.

Santa Maria de Iquique-tik Aricara (ipar-iparrean, Peruko muga ondoan) eta handik bai, La Paz aldera, Tambo Quemadoko mugatik (4660 m). Ustekaberik ez bada lau bat aste barru La Pazen egotea espero dut.

San Antonio de los Cobres (Argentina). 2010eko ekainak 9

2010-06-09T09:40:00.000-07:00

The future is not some place we are going, but one we are creating. The paths are not to be found, but made. And the activity of making them changes both the maker and their destination. (John Schaar/Matt Pierle)

San antonio de los Cobres herri zarpail samarra da, ez munduko ez Argentinako politena, baina bai lasaia eta adiskidetsua. Jende ona da hemengoa. Argentinako ipar-mendebaldeko puna altu eta hotzean dago, Saltako probintzian. Etxe asko, edo gehienak, oso umilak dira, pezo hutsez egindakoak; biztanleak etnia andinokoak. Izan ere, Boliviarekin antz handiagoa dute inguru hauek Argentina zuri eta "europarrarekin" baino.

Herenegun iritsi ginen hona, Argentinako mendaterik altuena, eta kontinenteko altuenetakoa, igo ondoren: Abra el Acay (4859 edo 4970 m.). Igoera bikaina eta paraje bakarti eta -nire gusturako- eder-ederrak. 4000 metroko altueran kanpatu genuen -lehen bihurgunearen azpian, errekaren ondoan- eta biharamunean 13.5 kilometrotan egin genuen gailurrerainoko azken tartea, gogorrena. Nire urguiluaren alde zera esango dut, bizikleta gainean egin nuela bide guztia eta, baldintzak kontuan hartuta, aparteko nekerik gabe; nire Inglaterrako lagun gazteek (www.pikesonbikes.blogspot.com), ordea, oinez igo behar izan zuten hainbat zati. Haize handia zebilen eta geldialdi ugari egin genituen bidean: goizeko hamarrak hamar gutxitan abiatu eta ordu bi eta laurdenak arte ez ginen tontorrera heldu. Bidea asfaltatu gabea da baina ez txarra. Errekasto izoztu zenbait zeharkatu beharra dago urte garai honetan, beste oztoporik ez genuen aurkitu. Paisaia punakoa, zabala eta soila. Bikuina edo guanako talde handiak zebiltzan maldetan. Kolore arreak nagusi, tarteka horiska batzuk ere bai, hango belarrek jarritakoak. Egun guztian (igandea) auto bat ere ez zen igaro baina bai, ordea, hiru moto: aleman bat eta bi argentinar, eta hirurak, gu bezala, bertara dibertimenduagatik joandakoak.

Ez dira aldapak eta alturak beldurtzen nautenak, hotza baizik. Neguan gaude eta kanpatu egiten dugu gehienetan, beste aukerarik ere ez digute uzten ingur bakarti hauek. Egunak eguzkitsuak izaten dira baina gauak hotzak. Goizez, adibidez, zero azpiko 8 graduko tenperaturak izan ditugu azken egunotan (Neil arduratzen da neurketa horietaz). Denda barruan hiru bat gradu gorago, uste dut. Nire lo-zakua ona zen erosi nuenean baina 25 bat urte pasa dira harrezkero... Neil eta Harriet, nire kideak, askoz hobeto moldatzen dira arlo horretan (maiatzaren 22tik gabiltza elkarrekin Neil, Harriet eta hirurok. Tinogasta baino lehentxoago egin genuen topo. Ushuaiatik datoz eta ausartak dira, ez dira bide errazekin konformatzen. Bakarrik egotera ez dut uste nik bide hauek aukeratuko nituenik, ez Abra El Acay behintzat, hori zor diet. Izan ere, Agua Negra-ko esperientziak "hoztu" egin ninduen, zuhurtu).

Oso bizimodu "basatia" daramagu, hiririk ez dut oso aspaldian zapaldu, herrietara noizean behin baino ez gara sartzen. Argentina harribitxi bat da eta bere "ruta 40" ospetsua (5200 km guztira, http://es.wikipedia.org/wiki/Ruta_40 ) ikaragarri ederra, ametsa zikloturista batentzat. Uste dut aukera ona izan zela Atakamako desertuari muzin egin eta Argentinara ostera etortzea. Azken partea, Cafayatetik Cahi-ra eta Cachi-tik hona Calchaqui bailaretan barrena datorrena, aparta da.

Ez dira amaitu mendiak eta inguru urrunak eta gutxi zapalduak guretzat. Hemendik Txilera goaz Paso Sico izeneko mendi pasabidetik. Pasa den astean itxita zegoen elurragatik baina, atzo gendarmeek esan zigutenez, zabalik dago ostera. Haizea omen da problema, mendebaldetik jotzen du egunero indar handiz, eguerditik aurrera. 7-8 egunetarako jana eramango dugu. Eta, ondoren, Boliviara. San Pedro de Atacama-tik hara doan bidea ere ez omen da nolanahikoa, eder-ederra eta oso altua eta hotza (gauez) ere bai. Beroa eta epeltasuna La Paz-etik aurrera aurkituko ditut berriro (Inshala!), oihanera jotzeko asmoa baitut handik. Sorpresa atsegina izango dira, dudarik gabe.

Halaxe. Hotza gorabehera, ez daukat kexatzeko bat ere motiborik. La Paz-era iritsitakoan emango dizuet harako bidearen berri. Txiletik Argentinara igaro nintzeneko egunek ere (beste mendate altu bat, Paso de Agua Negra, 4780 m.) merezi lituzkete hitz batzuk, berezitxuak izan ziren-eta. Ea ba.

Segi ondo.

AGUA NEGRAKO MENDATEA

Ai, egaztia banintz, gaiñik-gain nenbilke!

Eric Savard lagun zaharrari agur esan eta apirilaren 28an abiatu nintzen Los Andes-etik, goiz eguzkitsu batean. Kostaldeko errepide nagusiari, "panamericana" delakoari, muzin egin eta barrualdeko bide lasaiak -asfaltatu gabeak askotan- hartu nituen, iparralderantz. Putaendo, Cabildo, Illapel, Cuesta del Espino, Combarbalà, Monte Patria, Ovalle, Samo Alto, Hurtado, Vicuña... mendiak eta inguru lasaiak -tarteka bakarti samarrak- atsegin badituzu horra hor ibilbide benetan eder bat. Santiagoko auzune dotoreek eta, oro har, hiriko giroak, beste mundu batekoak dirudite Txile baserritar eta umil honetatik ikusita.

Eskualde menditsuak dira aurrekoak, biztanle gutxikoak, isilak, kolore eta apaindurarik gabeak, lehorrak. Iparralderago dagoen basamortuaren eragina gero eta nabarmenagoa da. Indar eta edertasun handiko parajeak, guztiarekin ere. Bideak bailara batetik bestera jauzi egiten du etengabe, kaktusekin zipriztindutako maldetan gora eta behera eginez, aldian behin tunel estuak eta ilunak zeharkatuz, nekazari eta mehatzarien herritxoetara presarik gabe jeitsiz. Han, beheko ibarretan, soro emankorrak eta arboladiak dira nagusi. Udazkeneko kolore biziak eta ilun-arreak nahasten dira paisaian. Kontrastea ikusgarria da.

Batzuetan, Cuesta del Espinon bezala, guztiz paraje mortu eta bakartietan barneratzen da bide zaharra. Mehatzari banaka batzuen gordeleku diren mendi zoko hits haietan arboladiak oasiak dira eta zuhaitz horituen distirak begiak itsutzen ditu.
Gau batean, inguru hartan kanpatuta nengoela, euri hotsa aditu nuen dendaren sabaian. Biharamunean urrutiko gailurrak zurituta ikusi nituen. Hurbilagokoetan elur izpiek doi-doi estaltzen zuten arroka beltza.

Bi egun geroago Ovalle hirira iritsi nintzenean karabineroen koartelera jo nuen zuzenean (karabineroak Txileko polizia dira). Agua Negrako mendatea irekita ote zegoen jakin nahi nuen. Agua Negra (4780 m.) mendikatea -"la cordillera"- zeharkatu eta Txile eta Argentina lotzen dituen pasabide altuenetakoa da. Ederrenetakoa ere bai, entzuna nuenez. Horixe zen nire asmoa: Atacamako desertuari uko egin eta Argentinara handik sartzea; iparralderantz egingo nuen gero, mendikatetik asko urrundu gabe, eta Jujuy inguruan mendiak beste behin zeharkatu eta Txilera itzuliko nintzen. Baina justu samar nenbilen: elurrak maiatz inguruan ixten du urtero Agua Negra eta hurrengo udaberrira arte ez da zabaltzen.

Ovalle-ko karabineroen burua gizon berritsua zen eta Europa ezagutzen zuen. Luze jardun zuen nirekin hizketan nik espero nuen telefono deia egin baino lehen. "...tengo aqui un turista que quiere entrar a Argentina por Agua Negra... necesita saber cùal es el estado de la ruta... si... ¿mucho frio?... ¿pero no como para morirse, verdad?..." Telefonoa eskegi eta irribarretsu begiratu zidan: "El paso està habilitado. El ùnico problema son las bajas temperaturas. Pero se nota que vas bien equipado... vas a tener que sacar todos los goretex que llevas en esas bolsas..". Berak uste baino goretex gutxiago zegoen poltsa haietan. Dena den, haietxek ziren -hotza gorabehera- nik entzun nahi nituen hitzak. Eskerrak eman eta pozik irten nintzen polizia-etxetik.

Vicuña (600/700 m inguru) Agua Negra-ko mendatea igotzeko abiapuntutzat hartu daiteke. Neurriz herri ertaina da, izatez lasaia eta txukuna. Eraikin alturik ez dago eta etxe askok, edo gehienek, pezozko paretak dituzte, zuriberrituak. Hotelak eta kanpinak daude eta supermerkatu bat (1).

Hara sartu nintzen arratsalde eguzkitsuan supermerkatura hurbildu eta sei bat egunetarako erosketa egin nuen (1200 gramo espageti, sei lata sardina eta atun oliotan, berrehuna gramoko sei tomate poltsa, tipulak, kilo erdi olo, 400 gramo esne hauts, kilo erdi azukre, tea, kilo erdi ezti, kafea, intxaurrak, lau pakete gaileta). "Residencial La Elquina"ra abiatu nintzen ondoren, gelak ezezik kanpatzeko tokia ere eskaintzen baitute ostatu lasai hartan. Dutxa bero bat hartu, aspaldiko partez, eta mapak aurrean zabalduta kalkuluak atera nituen, beste behin ere: Vicuñatik Txileko aduanara 90 km inguru zeuden, asfaltatuak; aduanatik mendateko gailurrera beste horrenbeste, edo gutxixeago, asfaltogabeak. 180 km. guztira eta 4000 bat metroko igoera. Ustekaberik ez bazen lau egun beharko nituen mendatea igotzeko. Mendateko gailurretik Argentinako aduanara, eta lehen herrira, 90 km gehiago. Beste egun bat edo, ziurrago, bi. Eguraldi iragarpena ona zen, gutxienez lau egun bikain agintzen zituen biharamunetik hasita.

2010eko maiatzak 7, ostirala. Lehen kanpalekua: Vicuñatik 58 kmra

Goiz ederra atera du. Etxeko ogi egin berria erosi (bi kilo), Elqui ibaia zeharkatu eta 10ak inguruan hartu dut mugarako bidea.
Vicuñatik aurrera errepideak hainbat herritxo zeharkatzen ditu, mahastiekin landatutako ibar estu batetan sartu eta handik gora egiten hasi baino lehen. Herri horietako batean txarteltxo bat ikusi dut, halako batean, etxe baten aldamenean: "Se vende miel". Begiak hitz horietan korapilatuta geratu zaizkit, hankak pedaletan trabatuta. Duda eta protesta pixka bat egin dut (leporaino zamatuta zihoan bizikleta) baina laster amore eman diot nire barruko hartz gozozaleari. Atea jo eta kilo erdiko (beste) pote bat eskatu dut. Hura non kokatu asmatu ezinik nenbilela ezti saltzaileak, edadeko senar-emazte bikote bat, hurbildu zaizkit eta begira gelditu. Esan du gizonak:

- ¿Y va para Agua Negra? Los carabineros no le van a dejar pasar, va a ver. Hace mucho frio en la cordillera, se puede escarchar...

Esan du gero andreak:

- ¡Uy! ¡y asi de cargado! ¿llegarà?

Vicuñatik 58 kilometrora kanpatu dut, mahastiak eta Guanta (azken herria) pasa eta aurreraxeago, ur berdeko errekaren ondoan.

2010eko maiatzak 8, larunbata. Bigarren kanpalekua (2500 m.): Txileko aduana pasa eta 15 kmra. Guztira: 48 km.

Sakan edo bailara estuaren barrenetik doa errepide zabala aduanarantz. Erreka beti ondoan, arsenikoak ematen dion kolore berdearekin. Antzinako mandabide baten aztarnak ageri dira aldameneko maldetan. Oraindik zutik daude, tarte askotan, hari eusteko jaso ziren harrizko hormak. Beste batzuetan denborak eta harritxintxar-jauziek lurperatuta utzi dute bide meharra. Hari begira-begira noa eta iraganaren arrasto hori Egiptoko piramideak baino ederragoa iruditzen zait, eta misteriotsuagoak bere sekretuak. Nork eraiki zuen? Zenbat denboran? Nor ziren urratsez urrats hemendik barneratzen zirenak? Zer garraiatzen zuten? Oroitzen al da inor denbora haietaz? Bide zaharraren aldean zatarra begitantzen zait errepide berria, handiegia, harroegia, axolagabeegia.

Bailara estua da, hain estua tarte batzuetan non errepidea eta erreka justu-justu pasatzen diren bertatik. Aldapa ez da oso handia. Txileko aduana (Junta del Toro du izena, 2120 m.) zabalero batean dago, bi errekaren gurutzean. Erreka berdea utzi eta ur garbiko baten ondotik joango naiz hemendik aurrera. Harritu egin naiz aduana handi eta berri hori ikusita, trafiko eta garrantzi gutxiko igarobidea baita Agua Negra. Pasaportean irteerako zigilua jarri eta hemendik aurrerako bideaz galdetu diot ofizialari: "El asfalto se acaba aqui. Unos cuatro o cinco vehículos en total estan cruzando cada día la frontera, en los dos sentidos. A 3100 m. de altura hay una laguna y un campamento de los trabajadores que mantienen la ruta" "¿Y después?", nik. "Después nada. Usted y los dioses. Tendrá que hablar con ellos si se aburre"

Menditarte estu bat aduanatik aurrera ere. Bide zaharraren arrastoa hemen da oraindik. Beste lekurik aurkitu ez eta pistaren ondo samarrean kanpatu dut, 2500 metroko altueran, hegoaldera begira. Zerua izar eta nire aurre-aurrean Hegoaldeko Gurutzea.

2010eko maiatzak 9, igandea. Hirugarren kanpalekua (3500 m.): LLano de Las Liebres. Guztira: 36 km.

Atzo aduanako ofizialak emandako informazioa ez zen zehatza. Ez, behintzat, langileen kanpamenduei dagokienez. Hona hemen gaurko bidearen deskripzioa, mugarri batzuk eta distantziak (gorabehera txikiak egon daitezke distantzietan eta alturetan):

Aduanatik 25 kmra: errepideko langileen lehen kanpamendua.
Aduanatik 31,5 kmra: "La Laguna" goi-aintziraren hasiera, 3100m. (bidea haren ertzetik doa, polita)
Aduanatik 37,5 kmra: "La Laguna" goi-aintziraren amaiera (hemendik aurrera bideak kolore iluneko erreka bati jarraitzen dio, goraka)
Aduanatik 42 kmra: "La Colorada" artzain txabolen hondakinak, 3200m. Mendi erreka garbia.
Aduanatik 45 kmra: artzain txabolen hondar gehiago. Ur garbia.
Aduanatik 50 kmra: "Llano de las liebres", 3500m. Zabalgune handia, langileen bigarren eta azken kanpamendua.

Mendi inguru ederrak, askotariko koloreak maldetan. Gero eta handiagoa da dena, gero eta basatiagoa. Langileen kanpamendutik gertu jarri dut denda. Gaua da baina goiko maldetan lanean segitzen dute makinek. Hemendik mugara 40 bat km daude eta mila metro baino gehixeagoko igoera. Bihar Argentinako aldean kanpatu nahi nuke.

2010eko maiatzak 10, astelehena. Laugarren kanpalekua (4300/4400m ). Guztira: 26 km.

Esnatu naizenean izotza zegoen ur botilen barruan.
Goizeko 9etan abiatu naiz, ohi baino lehenago, mendateko gailurrera arratsa baino lehen iristeko asmoarekin. Bidea kaskar samarra izan arren ondo aurreratu dut, astiro baina sendo. Nere inguruan harkaitzak, errekastoak, elurguneak, mendien handitasuna... 4000 metroko altueran artzain txabolen hondarrak daude, ura eta kanpaleku egokiak (azkenak gailurra baino lehen). Kera bat egin dut han eta zer edo zer jan. "Los Corrales" du izena paraje horrek (64,5 km aduanatik). Handik aurrera gauzak okertzen hasi dira, buruko mina izan da lehen seinalea. 4300 edo 4400 metroko altueran (ezin ziurtasunez jakin, altimetroaren orratza 4100ean trabatzen da, ez du hortik gora joan nahi) oso nekatuta nengoen. Gelditu eta ahalegin bat eginda pare bat intxaur jatea lortu dut. Buruko mina ezezik botatzeko gogoa ere banuen. Gailurrera iristeko 10 edo 12 kilometro falta zirela kalkulatu dut. Aurrera egin nahi izan dut baina bizikleta gainera igo orduko konturatu naiz alferrik zela. Pedalei bi buelta eman eta oinak lurrean pausatu behar izan ditut berriro. Ezin metro bat gehiago egin, pot eginda nengoen, ahituta, hustuta. Hantxe jakin dut ez nintzela gailurrera iritsiko, gaua toki hartan pasa beharko nuela. Alturako gaitzak jota nengoen, "apunado".
Ingurura begiratu eta ikusi dudana ez zait askorik gustatu. Irtenbiderik gabeko haran txiki baten bukaeran nengoen, pistak 90 graduko bihurgune bat egin eta norabidea aldatzen duen tokian. Inguruan tontorrak eta harkaitz garaiak nituen, gertu samar. Toki ospela, inondik ere. Mendi zulo altu bat. Goiz zen, arratsaldeko 3ak inguru eta eguzkia, artean, goian zegoen, baina ez zuen iraungo haren beroak, beheraka zihoan eta laster gordeko zen tontor grisen atzetik. Bizikleta utzi eta oinez hasi naiz, batera eta bestera, kanpatzeko toki egoki baten baten bila. Harria eta elurguneak, han ez zen besterik. 30 minutu pasa ditut tokia aztertzen, gora eta behera, luzamendutan. Ez zidan bat ere pozik ematen han kanpatu beharrak, hori zen kontua. Azkenean, etsita, bazter bat aukeratu dut, bihurgunetik ez oso urrun. Lurra pixka bat berdindu eta hantxe jarri dut denda. Kanpalekua itzaletan zegoen ordurako, hozkailu bihurtzen hasita. Ura berotu eta kostata edan dut prestatu dudan tea. Arropa guztiak jantzita sartu naiz lo-zakura.

Etzanda eta gora begira: grisa, hotza eta tristea da dendaren oihaletan pausatzen den argi motela. Isiltasuna erabatekoa da. Glaziazioa aurrera doa, kanpoan eta barruan.
........................................................................................................................

Astiro doaz orduak aurrera... loak hartu, esnatu, loak hartu, esnatu... behin eta berriro. Esnaldietako mundua iluna eta hotza da. Kizkurtuta nago zakuaren barruan, belaunak altzoan bilduta. Burua ahotsez beteta daukat, Agua Negrako jainkoak hizketan hasi dira eta ez didate bakerik ematen:

- Larri ikusten zaitugu, lagun, gaixorik, makal, eroria... eta hotzak, pilota bat bezain kiribilduta zaude... A ze gauza txarra den hotza!! Zure zaku zahar horrek aspaldian eman zituen bere onenak, ez al zinen lehenago konturatu...? Dena den, larriagoa izan daiteke biharkoa. Daitekeena da ondoezik eta indarrik gabe esnatzea, ziurrena gure ustez. Zer egingo duzu orduan? Ez zara gauza izango gailurrera iristeko...

- Oinez eta bizikletari bultzaka igoko naiz. Hamar edo hamabi kilometro besterik ez dira...

- Inozoa!! Metro bat aurreratzeko gai ez zinen ordu batzuk lehenago! Bihar zure hanken gainean egoteko moduan baldin bazaude, gaitz erdi. Eta 60 kiloko zama arrastaka eraman nahi duzu? Aldapan gora? Txantxetan ari zara? Ala gu engainatu nahian?

- Autoren bat pasako da agian...

- Amore emango duzu orduan, burua makurtu. Noizbait gertatu behar zen, jakina...

- Ez, ez dut amore emango (amorruz)!! Aurrera ezin badut, bizikleta gainera igo eta Vicuñara bueltatuko naiz. Eta Txilen barrena jarraituko dut San Pedro de Atacamaraino.

- Aukera bat da, bai, metroz metro eta egunez egun hain astiro irabazitakoa galtzea... noiz eta orain, gailurretik hain gertu zaudela...

Isiltasuna. Ez luzaroan.

- Maiatzean gaude lagun, eta maiatzean, zuk ondo dakizunez, elurrak urtero zuritzen ditu goi hauek. Eguraldi onak ez du luze iraungo. Daitekeena da bihar zuk espero duzun zeru garbiaren ordez laino grisekin zabaltzea eguna. Beharbada laino horiek bidean dira dagoeneko, beharbada elurra mara-mara hasiko du laster... Karabineroek honezkero beste aldean zaudela pentsatuko dute... inor ez da zure bila etorriko. Zure egoera delikatu samarra izan liteke hemendik gutxira, larria ere esango genuke guk...

Dardarizo batek hartu dit bizkarrezurra. Areago kuzkurtu naiz zaku barruan.

- Motxila txikia prestatu eta behera abiatuko naiz oinez. Langileen kanpamendua 26 kilometrora dago, han aurkituko dut aterpea...

- Iritsiko zinateke? Zauden moduan egonda? 26 kilometro... zenbat ordu beharko zenituzke?...sei, zazpi, zortzi? Gainera elurrak denbora gutxi behar du bideak ixteko. Kanpamendura iristea lortzen baduzu ere zure bidaiarenak egingo du, bizikleta eta daukazun guztia galduko duzu... akabo zure ibilerak!

- Zoazte pikutara!

Beste isilune labur bat.

- Badakizu, lagun, non zauden, ezta? Txilen, bai. Eta badakizu Txileko lurra... oinarri ahulekoa dela, ikaratia... Eta dardarka hasten bada gau honetan bertan? Eta aldemeneko harkaitz puska hori gainera erortzen bazaizu...?

- Erotu al zarete?! Ez zarete kapaz izango!

2010eko maiatzak 11, asteartea. Boskarren kanpamendua (Argentinako aldean, 3100 m.). Guztira: 64 km.

Etenik gabe zirikatu naute Agua Negrako jaungoikoek, esnaldi luzeetan bere isekak eta mehatxuak behin eta berriro entzunaraziz. Goizeko zazpiak inguruan tonu grisaxka bat hartzen hasi da nire inguruko iluntasun beltza eta egunsentiaren lehen zantzu horrek biziki poztu nau. kremailerak ireki eta burua kanpora aterata zerua aztertu dut: ilun zegoen artean baina lainorik ez zen ageri, argitasun apurra aski zen horretaz ohartzeko. Itxuraz beste egun eder bat ekarri behar zuen, elurrik ez zuen berehalakoan egingo. Dendako atarian utzitako ur-botilak ikutu ditut: guztiz izoztuta zeuden, harria bezain gogor. Dena jasotzen hasi naiz. Elurra urtu eta kafesnea prestatu dut. Gaileta batzuk ere jan ditut. Buruko mina han zegoen artean baina arinduta, dexente baretuta. Denda jasotzera nindoala tabako-paketea, aurreko arratsaldean bazter batean nahiezik utzitakoa, ikusi dut, eta erretzeko gogoa egin zait. Ez dut erre baina seinale ona iruditu zait, gorputza bere onera zetorren apurka-apurka. Abiatu baino lehen bizikleta-poltsetako gako bat apurtu da eta hura aldatzen denbora puska bat eman dut. Hamarrak inguruan ekin diot aldapari. Eguzkia ordurako gora zegoen, harkaitzen gainetik bere bidea eginez. Goxoa zen bere izpien beroa eta goxoa bere argia: gaueko larritasunak funtsik gabeko amesgaizto bat zirudien orain.
Txarra da bidea, dena zulo, koxka, harritxintxar, harri koskor... Zertan ari ote dira beheko langileak? Hankak ez daude bere onenean baina nik espero baino hobeto ari dira, hala ere. Barraskiloen modura noa, astiro baina etenik gabe, diren eta ez diren laino guztien azpitik eta oztopo guztien gainetik, aldarte nahiko onean. Kanpalekutik 3 kilometrora bideak bira handi bat egin du ezkerretara eta beste haran batean sartu da. Mendatearen amaiera ikusi dut orduan nire aurrean, mendi-lepo polit bat, ez hain urruti, ez hain gora. Hantxe jakin dut, ziurtasunez jakin, Agua Negrako jaungoikoek ez zidatela pasabidea ukatuko. Ez ziren nonbait hain gaiztoak, adar jotzaileak eta bihurriak bai, ederki jostatu ziren nire beldurrekin aurreko gauean...! " Sobera larritzen zara, lagun, mamuei erraz irekitzen diezu atea...", holako zerbait esango lidakete orain, barretxo batez. Bai, bart ez nintzen bat ere ausart, bipil eta zangar sentitu (halaxe esaten dit Arbuluko saxojoleak, "txirrindulari txit ausart, bipil eta zangarra" naizela); txirrindulari txit beldurti, kezkati eta arranguratsua bai, ordea.

"Penitente" (izotzezko irudiak) batzuen aldamenetik pasa naiz. Izotz eta elur gune txikiak daude orain bidean. Haize pixka bat dabil, mendebaldekoa, nire aldekoa. Kanpalekutik 8.5 kilometrora (84 inguru aduanatik) Agua Negrako mendatearen gailurrera iritsi naiz. Goizeko hamaika eta erdiak dira. Nire aurrean, bidearen alde batetik bestera bi zutabe gainean jarrita, metalezko kartel handi bat dago. Bertan idatzita: "Paso de Agua Negra. Lìmite Internacional. 4780 m.s.n.m." Aurrera egin eta Tour-eko irabazleek sekula sentitu ez duten pozarekin pasa naiz pankarta horren azpitik eta muga zeharkatu. Argentinan nago.

( Agua Negra zabalagoa eta sakonagoa da Argentinako aldean, eder-ederra. Harritxintxarrezko mendi maldak eskergak dira eta bailara sakon eta bakarti bat taxutzen dute. Goi haietan erraz sentitu zintezke hegazti. Baina ikusgarriena malda biluzi horien hamaika koloreak dira. Akuarela baten barruan zaudela pentsarazten dizute. Alde hartako jainkoak margolari finak dira, inondik ere. Artista bikainak.
Gailurretik 21 edo 22 kilometrora "Quebrada de San Lorenzo" izeneko parajea dago (kanpaleku egokiak, 4100m.). Han dagoen kartel handi batek zera dio: "Proyecto Tunel Agua Negra". Txileko kanpamendu eta langileen lanek beharbada helburu hori zuten, tunela, eta ez bidearen mantentzea. Quebrada de San Lorenzotik aurrera lanean ari dira argentinarrak ere, haraino doan errepidea zabaltzen eta zuzentzen. Tunel hori noizbait burutzen bada inguru hauek autoz eta, batez ere, kamioiz beteko dira. Agua Negrako lasaitasuna eta xarma galduko dira. Baita, agian, gailurrera doan bidea ere.

Elurrak maiatzaren 14an itxi zuen Agua Negra. Hotzaldiak eta ekaitzak mendikatea goitik behera zuritu zuten eta elur-kota oso beheraino ekarri. Egun haietan begiratu nuen Agua Negra aldera azkeneko aldiz eta hango jaungoikoak isilik eta neguko loan sartuta imajinatu nituen. Ziurrenera neu izan nintzen, txirrindularien artean, aurten eduki duten azken solaskidea.

Agua Negrako mendien eta han bizi diren jaungoikoen hurbiltasuna pribilegio bat izan zen, azken batean. Itzulbiderik ez dago eta ez dut uste topo egiteko aukerarik berriro izango dugunik. Gogoan gordeko ditut aurrerantzean, bizi daitezela hor ere).
..................................................................................

(1) Vicuña herri umila da baina ez nolanahikoa. Baditu inguruetan hain arruntak ez diren atrakzioak. Adibidez, izarren salda urdinetik edatea gustatzen bazaizu toki ezin aproposagoan zaude: zeruak oso garbiak dira eta behatoki astronomiko garrantzitsuak daude gertu. Bisitariak onartzen dituzte gainera. Urrutiko zeruak ezezik hurbilekoak ere maite badituzu, nahiago baduzu zeure barruko kontelazioetan murgildu eta han gordetzen diren sekretuetatik edan... ongi etorri, Vicuñako indar kosmikoek lagunduko dizute horretan ere; edo hala diote, behintzat, inguruotan kokatu omen diren New Age-eko talde eta jarraitzaileek. Eta ez batak ez besteak asetzen ez bazaituzte, zure gustuko edariak beste klase batekoak badira, ez etsi, aukerako tokian zaude berriro ere. Pisco pattar ospetsuaren munduko produkziogune garrantzitsuena kilometro gutxitara daukazu. Piscoa, hutsa edo "pico sour" eran hartuta, edari zoragarria da! (aspaldiko auzia dute Peruk eta Txilek pattar honen jatorria dela-eta)

Los Andes (Txile). 2010eko apirilak 27

2010-04-27T15:57:00.000-07:00

ODA A LA BICICLETA

Iba por el camino crepitante: el sol se desgranaba como maíz ardiendo y era la tierra calurosa un infinito círculo con cielo arriba azul, deshabitado.

Pasaron junto a mí las bicicletas, los únicos insectos de aquel minuto seco del verano, sigilosas, veloces, transparentes: me parecieron sólo movimientos del aire.

Obreros y muchachas a las fábricas iban entregando los ojos al verano, las cabezas al cielo, sentados en los élitros de las vertiginosas bicicletas que silbaban cruzando puentes, rosales, zarza y mediodía

Pensé en la tarde cuando los muchachos se laven, canten, coman, levanten una copa de vino en honor del amor y de la vida, y a la puerta esperando la bicicleta inmóvil porque sólo de movimiento fue su alma y allí caída no es insecto transparente que recorre el verano, sino esqueleto frío que sólo recupera un cuerpo errante con la urgencia y la luz, es decir, con la resurrección de cada día.

(Pablo Neruda, 1956, Tercer libro de las odas)

Hango lagunei "hurrena arte" esan eta urtarrilaren amaieran abiatu nintzen Montevideotik, hiru hilabete pasatxoko egonaldiari amaiera emanez horrenbestez. Udako goiz eguzkitsua zen eta diz-diz egiten zuen argiak airean eta hostoz betetako zuhaitz-adar altuetan. Martinez Trueba eta Maldonado kaleen gurutzean bizi nintzen hile hartan, Myriamen etxean ("en lo de Myriam", hangoek esaten dutenez) eta asteartea zenez, azoka eguna, Martinez Trueba itxita zegoen. Salpostuek, parez pare jarrita, bi ilada osatzen zuten kalearen alde banatan eta merkatarien kamioi zaharrak ere hantxe zeuden, gure etxe aurrean aparkatuta batzuk, salpostuen iladetan bertan besteak, alboak goratuta eta gaztak, enbutidoak eta abarrak barrutik eskaintzen.

Dean australiarra atarian zegoen nire zain. Bizikletak antolatu, argazki batzuk egin, kale hari azken begiratu bat eman. "Siempre volvemos a los lugares donde fuimos felices", esaten dute Uruguayn. Bizikletara igo eta Palermo auzoko kale itzaltsuetan barrena lehendabizi eta "rambla" luzeari jarraituz ondoren, atera ginen Montevideotik.

Egun gutxi batzuk geroago Colonia hirian ferrya hartu eta Buenos Airesera heldu ginen. Han bereizi ginen Dean eta biok. Bera Ushuaiaraino joan zen autobusez. Ni ere hegoaldera nindoan, Patagoniara, baina ez hain urruti: mila eta bostehun kilometro beherago zegoen penintsulatxo batean jarriak nituen begiak. Puerto Madryn eta Peninsula Valdes ziren nire hurrengo helburuak.

.....................................

Patagonian bizi izan naiz azken bi hilabetean, hango estepa lehor eta itxuraz infinitoetan. Iheslari baten moduan bizi ere: beti ibilian, toki bakoitzean behar baino denbora gehiago eman gabe, gauari beti beste nonbait itxaroten.

Patagoniako bideak eta kanpin-denda bat izan dira nire etxea. Asfaltoaren marra iluna, haizea eta sastrakadi amaigabeak egunez; isiltasuna gauez eta ezin konta ahala izar... eguna joan eguna etorri. Buenos Airesetik Santiagora 4000 km ibili ditut, gehienak bide horietan barrena. Santiagora iritsi naizenean 49 egun ziren ez nuela lorik egiten maindire artean. Aspaldiko ibilaldirik ijitoena, bakartiena eta ederrena izan da.

..........................................

Txilen nago orain, Los Andes izeneko hiri txiki eta lasai batean, Santiagotik 80 bat km iparraldera. Izena eta izana bat datoz hemen: Ande mendiak ondo-ondoan ditugu. Ikusgarri ageri dira. Negua, bestalde, ari zaigu isilka hurbiltzen eta lehen hotzak iritsiak dira. Elurrak laster zurituko ditu gailurrak.

Tartean bihurgune eta itzulinguru handiak izan badira ere, hegoak gidatu nau azken ia urte t'erdiko ibilaldian, Caracas-etik abiatu eta Patagoniaraino. Esquel-en aldatu zen norabide hori eta orain iparra markatzen dute nire mapek. Ustekaberik ez bada eutsi egingo diot norabide berriari. Estatu Batuetan eman nion hasiera bidaia honi orain dela ia hamairu urte, eta han nahi nuke amaitu.

Iparraldera noa, beraz. Ez dut erabaki oraindik, hala ere, nondik jarraitu, Txileko ala Argentinako aldetik. Txiletik joanez gero Atakamako desertua zeharkatu beharko dut. Argentina aldeko bidea luzeagoa eta askoz menditsuagoa omen da, ederragoa ere bai, apika. Edonondik ere, Txileko iparraldean dagoen San Pedro de Atacama herrira iritsi nahi nuke, eta handik Boliviara sartu Hito Cajon izeneko mendatetik. Eder aparta omen da Altiplanoko bazter urrun eta, diotenez, zail hura. Uyuniko gatz-lautada ospetsua ere han, inguruan, da.

......................................................

MONTEVIDEORI OROIMINEZ

Munduak ozta-ozta daki non dagoen Montevideo (zorionez, esango nuke) baina litekeena da hori laster aldatzea, agian dagoeneko hasia da aldatzen. Montevideo harribitxi bat da, ez Latinoamerikan, ez beste inon, parerik ez daukan hiriburu bat. Noiz arte egon daiteke holako sekretu bat gorderik?

"Laudorio larregi!", esango du batek baino gehiagok begirada eszeptiko edo burlati batez. Izan ere, Montevideo ez da guztientzat. Sofistikazioa, emozioak edo bestelako distirak maite dituenari kilika gutxi egingo dio hiriak, lasaiegia irudituko zaio, zaharregia. Edo okerrago, anakronikoa.

Egia da arima nostalgikoen gozagarriak ez direla falta hango kaleetan, baina ez da Montevideo iraganaren lorategi bat, pasa den mendean egindako argazki sepia bat (bestelako iritzirik bada: "Montevideo es un tango cansado en blanco y negro", entzun nuen behin bertako baten ahotik). Hiri handia, bizia eta modernoa ere bada (eta Hegoamerikako garestienetakoa). Modernidadeak, ordea, beste toki askotan lurperatuta (edo bazterreko bihurtuta) utzi dituen erritmo eta ohiturekin partekatzen du han hiria eta oreka horretatik datorkio niretzat duen xarma eta berezitasuna. Eta hurbiltasunetik. Nik, behintzat, hala sentitu dut, hurbil-hurbila. Kanpotarra izan naiz han baina ez arrotza.

Auskalo, agian "montevideotartu" egin naiz pixka bat han igaro ditudan boladetan; agian Montevideoko melankolia - bihotza betiko kutsatzen omen duen gaitz hori- itsatsita daramat nik ere barruko zokoren batetan eta horregatik urruntasunak galeraren zaporea dauka orain eta herriminez oroitzen ditut hango bazterrak, nere-nereak balira bezala. Bitxia da, ez baitzait oso maiz gertatzen horrelakorik. Normalean - baita orain ere, azken batean- askoz indartsuagoa izaten da etorkizun dagoenaren deia atzean gelditu denarena baino. Bitxia da, halaber, hiria bera delako oraingoan, beste ezeren gainetik (barka nazatela hango lagunek), oroimin eta galera-sentipen horien arrazoia.

Auzo ederrak ditu Montevideok. Udaberrian eta udan hosto-sabai trinko batek berdez eta gerizpez apaintzen ditu eta handik dabilen paseatzaileak atsegin hartuko du kale zaharretako freskura eta lasaitasunarekin. Baina paseatzaile hori harritu ere egingo da akaso - etorri berria baldin bada eta auzo horiek hegoaldekoak badira: Barrio Sur, Palermo, Parque Rodo..- hiriak edozein momentutan eskainiko dion hurrengo ikuspegiarekin: irten gerizpe horretatik eta beheraxeago, urrats gutxitara, Montevideo argitan blai ikusiko du; argitan blai eta horizonte eta distantzia bilakatuta. Rio de la Platako kostaldearekin egin du topo. Horizonte horrekin dago estu-estu lotuta Montevideo. Handik etorri ziren behin barkuak eta Uruguaiko populazioaren bizkarrezurra osatu zuten emigrante europarrak (galegoak, euskaldunak, italiarrak...). Eta orain ere horizonte horri begiratzen diote etengabe hiriak eta 23 kilometroko itsas-pasealekura eta hondartzetara egunero hurbiltzen diren hiritar saldoek.

Garbi dago, nire gustuko hiria da. Zoriontsua agian ez baina lasai bizi izan naiz bere kaleetan. Baina... zalantza bat daukat eta galdera bat egiten diot neure buruari? Nondik zetorren, orduan, aldian behin han sentitu izan dudan egonezina? Zergatik egun batzuetan kalera irten eta dena ikusten nuen hain isilik, hain geldi? Hiria izoztuta bezala eta montevideotarrak berak harri bihurtuta , Idea Vilariñoren begirada ilun eta poz gabea aurpegietan... Eta ni ere hantxe, mortutasun haren erdian, urrats bakoitza emateko izugarrizko ahaleginak egiten... Ez zen hutsaren hurrengo kontua amesgaizto hura, aire faltan sentitzen nintzen, ito beharrean. Bihotzaren estualdi haietan "ramblara" arrapaladan joan, urrutira begira jarri eta birikak horizonte harekin betetzen saiatzen nintzen. Ez nengoen bakarrik, aldamenean montevideotar bat baino gehiago ikusi izan dut holakoetan, antzeko sintomekin eta antzeko posturan: arnasestuka eta urrunera irrikaz begira.

Ez dakit ondo zergatik gertatzen diren espejismo gaizto horiek (hipotesi pare bat badut...) baina susmoa dut gaitza uste baino zabalduago dagoela eta larria izan daitekeela sendabiderik garaiz aurkitu ezean. Beharbada hiriak daukan arazo nagusia da.

Perfektua ez, hortaz, baina harribitxi izaten segitzen du Montevideok. Borgesek aspaldian idatzi zuen bere poema eta gauzak, seguruenik, dexente aldatuko ziren ordutik hona. Eta, hala ere, balio dute oraindik bertso haiek, ez dute egiarik galdu: "...Puerta falsa en el tiempo, tus calles miran al pasado más leve... Ciudad que se oye como un verso...Calles con luz de patio".
......................................................................

Herenegun Santiagora joan nintzen eta zirrara egin zidan han ikusi nuen eszena batek. Moneda Jauregiaren inguruetan nenbilen, haren aldamenean dagoen Salvador Allenderen estatuari begira eta argazki batzuk egiten. Edadeko gizon bat hurbildu zen oinez espaloitik eta irudiaren aurrean gelditu, burumakur. Ni atzeraxeago nengoen eta une batez otoitzean ari zela pentsatu nuen. Segundu batzuk eman zituen han gizonak eta alde egiterakoan ixtant bat baino iraun ez zuen mugimendu bat egin zuen: ukabila altxatu eta agur egin zion Allenderi.

Niri ere ukabila altxatzeko gogoa egin zitzaidan baina ez nintzen ausartu. Bihotzarekin bidali nion nere agurra.

Montevideo

2009-11-24T07:36:00.000-08:00

Montevideo

Resbalo por tu tarde como el cansancio por la piedad de un declive.
La noche nueva es como un ala sobre tus azoteas.
Eres el Buenos Aires que tuvimos, el que en los años se alejó quietamente.
Eres nuestra y fiestera, como la estrella que duplican las aguas.
Puerta falsa en el tiempo, tus calles miran al pasado más leve.
Claror de donde la mañana nos llega, sobre las dulces aguas turbias.
Antes de iluminar mi celosía tu bajo sol bienaventura tus quintas.
Ciudad que se oye como un verso.
Calles con luz de patio

Borges

(Montevideo, azaroak24)

Orain dela hamar urte ere Montevideon izan nintzen eta gustatu zitzaidan hiria. Neguan iritsi nintzen garai hartan eta hainbat hilabetez gelditu. Ez da hiria asko aldatu harrezkero. Benedetti joan zaigu eta nik ezagutu nituen kafetegi zaharrak itxita daude –Eduardo Galeanoren bigarren etxea omen zen Cafe Brasilero hura barne-. Baina nik somatzen dudan berritasun nagusia beste bat da: udaberria da orain eta dena ederrago dago.
Lagun batzuen etxean nago Palermo auzo zaharrean, erdialde historikotik ez oso urrun eta “la rambla’tik –itsasertzeko ibilbidetik- kale gutxitara. Auzo lasaia da hau, autoek ez dituzte oraindik bazter guztiak inbaditu, ia egunero kale-azoka bat dago nonbaiten (fruta, barazki, gazta, arrain eta abarren salpostuak) eta oinez zoazela tunel baten barruan zaudela ematen du ia, platano zuhaitz handien adarrek bobeda berde eta altuekin hornitzen baitituzte kaleak. Eraikin modernoak eta pisu-blokeak ere badira baina etxe askok oraindik mende hasierako fatxadak gordetzen dituzte eta horrek eta beste xehetasun batzuek (izkinetako janaridenda zaharrek –"almacenes" esaten diete-, arratsalde eguzkitsuetan aulkiak ate aurrera atera eta bertan eserita denborapasa eta matea edaten egoten den jendeak...) beste garai bateko giroa ematen diote hiriari, edo hiriko auzo honi behintzat. Antigoaleko kutsua dauka Montevideok eta harekin batera arrasto melankoniatsu –eta kutsakor- bat ere antzematen diet nik bai hiriari eta bai jendeari. Hiri handia izan arren (1.500.000 biztanle) ez zaio igertzen. Latinamerikako hiriburuetan bizi-kalitaterik altuena berak omen dauka. Seguruenetakoa edo seguruena ere bada.

Herri politizatu samarra da Uruguai. Eguerdi batean iritsi (urriaren 20an) eta arratsalde hartan bertan manifa batera eraman ninduten lagunek, diktadurako gehiegikeriak egin zituztenak babesten dituen legearen aurka (diktadura militarra 86an amaitu zen, oker ez banago). Oso manifestazio jendetsua eta giroa lasaia eta beroa aldi berean. Leloak eta ohiuak etengabe aditzen ziren. Biharamunean Frente Amplio ezkerreko koalizioaren hauteskunde kanpainako ekitaldi nagusian izan ginen. Hurrengo igandean hauteskundeak izan ziren. Jendea dezepzionatu samarra atera zen emaitzekin, Frente Ampliok alde handiarekin irabazi zuen baina ez zuen lortu gehiengo osoa eta, beraz, azaroaren amaieran (29an) bigarren itzulia egin beharko da. Baina, batez ere, ez zen lortu lehen aipatu dudan Ley de Caducidad hura indargabetzea, horretarako ere ematen baitzen botoa. Badirudi bigarren itzulirako ezkerra eta eskuina –batuta horko alderdi guztiak- nahiko berdinduta daudela baina guztiarekin ere Frente Amplioko lehendakarigai Mujica abiatzen da faborito ( "Mujìca" ebakitzen dute hemen, bigarren silabak darama azentua).

Tipo bitxi samarra da Mujica hau, lehendakarigai arrunta behintzat ez da. Bere historia pertsonala –nekazaria, gerrillaria, baserriko lanak guztiz abandonatu ez dituen politikaria- eta bere izakera – pentsatzen duena diplomazia handirik gabe botatzen duen horietakoa omen da, formalismorik gabeko hizkera eta manerak ditu, filosofatzeko joera ere bai- ez dira ohikoak ardura handiko politikariengan. Gerrillero ohia (Tupamaros taldekoa), 13 urte pasa zituen gartzelan, horietatik asko bakartuta eta oso bizibaldintza gogorretan (ziega txiki batean, 7 urtez ez omen zioten irakurtzekorik bat ere eman...). Berak dioenez txiripaz dago bizirik eta hala ematen du, arrazoi osoa duela hori esateko: sei tiro hartu zituen behin (“me balearon hasta en el suelo”) eta bi aldiz egin zuen ihes gartzelatik. Haren liburu bat irakurtzen ari naiz orain eta gustukoak ditut bere iritziak. Ez dakit, baina, nola lortuko duen bere pentsaera hori estatuburu zintzo batek ustez egin behar duen politikarekin uztartzea. Eta irabazle ateratzen bada estatuburu zintzoa izaten saiatuko dela ematen du. Azken lau urteotan politika sozialdemokrata eta moderatu samarra egin du ezkerrak Uruguayn. Portaera Oneko zertifikatuak banatzen dituztenek Latinoamarikako ezker erresponsablearean taldean kokatzen dute (Chile eta Brasilekin batera. Beste taldean, gaiztoenean, daude: Venezuela, Bolivia, Ecuador, Nicaragua eta orain dela gutxi arte Honduras. Argentina eta Paraguay zomorro arraroak dira). Estiloak eta enfasia gorabehera, dagoena kudeatu eta bere ertz gogorrenak leundu, horixe egiten dute ezker biek Latinoamerikan. Nahita ere, oso zaila dirudi injustiziaren gurpila geldiarazteak: “Las estadìsticas demuestran que a pesar de las políticas sociales el crecimiento del PBI ha aumentado la brecha entre pobres y ricos (azken lau urtean Uruguain, Frente Amplioko gobernu ezkertiarrarekin.)... La fórmula es interesante: los pobres viven mejor, pero los ricos siguen viviendo mucho mejor”. (Le Monde Diplomatique)

Eta zer dio Pepe Mujica gerrillero ohiak? Orain dela hamar urte (ordukoa da-eta irakurtzen ari naizen liburua) honako hau, besteak beste: “ En aquella època (ikasle garaian) yo era medio anarquista...Sigo siendo anarquista, creo que soy bastante libertario, esto es incuestionable...Todos los mètodos de construcciòn de una sociedad nueva pasaron por una linea jeràrquica...Pero el hombre nuevo es, en alguna medida, aquel que no depende de que le den las soluciones sino que las instrumenta. Hay que experimentar mucho en este terreno. La gente se embalò con Chiapas y capaz que està fenòmeno, pero yo me fui al Brasil para ver lo que estaban haciendo los “sin tierra” y me pareciò genial. No estan esperando el dìa del juicio final para tomar el poder, estàn resolviendo problemas concretos con solidaridad tambièn concreta...Hay que aventar la idea de que venga el partido que venga, el gobierno va a instrumentar todo y va a darnos las soluciones. ¡La pindonga! La soluciòn hay que ganarla. Si no cambia el hombre no cambia nada.
Si no se logra otro tipo de cultura o de civilizaciòn se puede transformar el mundo en algo inhabitable. En este proyecto de civilizaciòn empieza a estar cuestionada la vida. La vida con mayùscula, no solo la humana... Es como si fuèramos derecho a un abismo y no supièramos usar el freno... Yo necesito creer que existe la esperanza de llegar a una soluciòn, de lo contrario lo que me queda es tender la capa y acostarme a dormir...
La visiòn que tengo es que el hombre es naturalmente socialista desde sus orìgenes. Que tiene milenios de socialismo. Que anda por la tierra tratando de recuperar un bien perdido, aquello que tuvo, el respaldo de la comunidad, el vivir en comunidad. Por primitivo que haya sido ese socialismo no lo fue menos en cuanto a las relaciones sociales, a la organizaciòn de la sociedad, a la no soledad del hombre... El hombre no fue un Robinson Crusoe... era un bicho que vivìa en comunidad en todas partes...Esta raiz antropològica y el peligro del fin de la vida colocado ahì no màs como un horizonte tangible, para mì son razones màs que suficientes para sentir la necesidad de un cambio profundo... Es muy grande el fracaso que hemos tenido en este siglo. pero tambièn nos enseñò. Tal vez no sepamos por dònde tendremos que ir ni còmo serà el modelo pero, en cambio, ya tenemos claro lo que no debemos hacer, conocemos el conjunto de problemoas no resueltos.”

Egia esan, Mujicaren iritzi guztiekin ez nator ni oso bat, sozialismoaren oinarri antropologikoarekin eta guzti horrekin, adibidez. Gizakia denetarik izan da. Nomada izan zen milaka eta milaka urtez eta gero etxe bat eraiki eta nekazari bihurtu zen. Nekazaria izan zen beste hainbat mila urtez, atzo goizerarte, eta nik, ordea, ez dakit orain tomate bat nola landatu. Iraganak ez gaitu hainbeste mugatzen. Gizakiak aukera guztiak zabalik ditu eta horretan, beharbada, berezia da, ez da beste animaliak bezalakoa. Zein aukera komeni zaigun gehiago, hori da auzia. Eta hor bai, guztiz bat nator berarekin, aldaketa sakon baten beharra dukagula uste dut. Ez naiz oso baikorra, hala ere. Hazkunde ekonomikoaren dogma errotuegi dago alde guztietan. Mundu guztiak egiten dio men Jainkosa gosetu horri: batzuk hari esker ondo bizi direlako (edo ondo bizi direla uste dutelako), beste askok horizonte ezberdin bat nola irudikatu ez dakitelako (Para los países "en desarrollo" la mayor tragedia es la colonización de la imaginación: el modelo de desarrollo civilizatorio euro-atlántico ha moldeado los deseos del Sur. Wolfgang Sachs).

................................................................................

Lehengoan Gasteizko lagun bati gutuna idatzi nion. Montevideo eta Uruguai nola ikusten ditudan azaltzeko balio dezake. Hona hemen gutunaren pasarte batzuk:

"Tarde rara hoy en Montevideo, por la mañana ha hecho mucho calor y ahora está oscuro y ventoso. No tardará mucho en venir la tormenta. A pesar del calor he salido a andar en bicicleta, lo estaba echando de menos, entre unas cosas y otras hacia casi tres semanas que no estiraba las piernas. No hay muchas opciones y casi siempre elijo el mismo recorrido: la rambla de Montevideo, o sea el paseo marítimo, o fluvial, ya que es aqui donde el rio empieza a convertirse en mar. En realidad la impresión es totalmente de mar, sin orillas a la vista y con playas de arena. Huele tambièn a mar. Es una rambla bonita y larga, unos 23 kms. A sus orillas está la ciudad. Primero, junto al puerto, la ciudad vieja; luego barrios castizos y antiguos como Barrio Sur, Palermo y Parque Rodo ( vivo a caballo entre los dos últimos), y a continuación los barrios de nivel más alto y burgues, Pocitos, Carrascos...
La Rambla tiene una zona peatonal, una acera ancha a menudo con zonas verdes y pequeños parques, y junto a ella una carretera ancha también, de cuatro carriles. Al otro lado de la carretera se levanta una fila continua de edificios de apartamentos que miran al mar. A medida que la ciudad se va acabando los edificios se van achatando y ya son villas o chalets lo que uno encuentra junto al paseo.
Yo estoy a la altura del km 4, más o menos, y es ahí donde empiezo el recorrido. Voy por la carretera hasta el final. Allá por el km 20 hay un antiguo hotel-casino, el casino Carrasco, una construccion grande de principios de siglo que ahora está semi abandonada. Me sirve de punto de referencia, cuando llegó allí ya sé que falta poco para dar la vuelta. Y cuando doy la vuelta, ya más tranquilo, regreso por la acera y me uno a los montevideanos que los días de sol y buen tiempo llenan la rambla haciendo footing, tomando el sol, bañándose, pescando, tomando mate... Me gusta esta ciudad, bastante tranquila y previsible, un poco anclada en el tiempo, a medio camino entre la modernidad y otras épocas, tal vez las de nuestros abuelos o nuestros padres. Tiene algo de ambas, algo que es de hoy y algo que es de ayer.

Es un paisito especial éste, yo le noto un microclima, un alma, particular y especial. He leído que Eduardo Galeano dice que ellos son “anarquistas conservadores”. Hay un sentimiento de izquierda rebelde, crítico con el poder, muy extendido, también entre los jóvenes. Ese sentimiento aspira a cambios, busca y sueña, rechaza lo establecido. Y hay también -por lo menos en apariencia- un ambiente muy civilizado, muy correcto y formal (también en esa izquierda) y sospecho que en el fondo vigilante y poco amigo de transgresiones y aventuras, sean éstas colectivas o personales. No sé si es a esto a lo que se refiere Galeano con lo de “anarquistas conservadores”.
Tienen fama de ser uno de los paises más cultos de América Latina. Y hay otro dato curioso que me llama la atención: tienen al parecer un índice de suicidios muy alto. Creo no son para nada como los argentinos. Yo diría que los argentinos (que son en mi opinión excelente gente) son más desordenados, más locos , tal vez más intuitivos (a veces brillantes), pueden ser más cálidos y también más chapuceros y tramposos.

A mí como te decía me gusta Montevideo, hay algo que me resulta familiar y cercano, con lo que me identifico. Pero hay también algo que me desasosiega un poco, como una excesiva quietud. No es mi lugar, creo que no me quedaría a vivir aqui ni aunque se dieran buenas circunstancias. En realidad tal vez lo que pasa es que sigue gustándome mucho el lugar de siempre, el lugar en el que -a pesar de esta parada que ya dura dos meses- sigo estando: la carretera y el nomadeo. Cuando intento imaginar algo que no sea esa carretera veo la llanada alavesa, con su modesta amplitud, con sus montes, con sus pequeños pueblos y con sus brumas. Aunque... hace tiempo también, años ya, que tengo como una vaga corazonada. Tengo una intuición a la que no encuentro mucha explicación: si en este continente hay un pais que pudiera atraparme creo saber cuál es. Está muy lejos todavía.

Está aqui Dean Fiore, un ciclista australiano al que conocí y con el que pedaleé en Africa, concretamente en Congo y en Gabon. Al poco de separarnos, a comienzos del 2007, lo asaltaron en Camerún y le dieron un tiro al que sobrevivió de milagro. Pero continuó viaje. Ha sido una sorpresa reencontrarlo ya que no esperaba que viniera para acá. Le estoy dando clases de castellano, todas las mañanas tres horas. Entre eso y otros pequeños quehaceres se me van los días. A veces voy al cine. Hay una vieja institución en Montevideo llamada Cinemateca que tiene cuatro salas. La oferta que ellos hacen de cine durante todo el año es impresionante. Cada día proyectan varias películas o documentales diferentes. Buen cine, a veces películas antiguas, otras modernas, a menudo títulos que no son fáciles de ver en las salas comerciales. Y todo a unos precios casi simbólicos".

Beste gutun bat, Venezuelako Xabiñi bidalitakoa:

"Kaixo Xabiñ: hementxe nator ni ere, nahiz eta berandu samar, aste asko joan dira zure aurreko gutuna hartu nuenetik... Montevideon nago, Uruguayko hiriburuan, lagun batzuen etxean. Hiru aste izango dira laster hona ailegatu nintzela eta harrezkero dexente aldatu da nire bizimodua. Bai ba, hona ailegatu baino lehenagoko asteetan oso bizimodu “menditarra” egin izan dut, asfaltozko bide nagusiak utzi eta pistak hartuta Uruguayko barrualdean ibili naiz... Barrualde horretan dena zabaltasuna da, lurra eta zerua nahi adina, begientzat oztoporik ez, belardi amaigabeak eta belardi horietan abelgorria, ardiak, zaldiak eta ñanduak... (“ñandu” esaten diote hemen bertako ostruka txiki bati) , noizehan behin arboladi bat edo muino txikiren bat, edo herritxoren bat, jende gutxi, zaratarik ez.... “Gauchoen” lurraldeak dira horiek, zaldi gainean ikusten nituen abereak gobernatzen, pelikuletako cow boy-en igualak ia-ia (pistolarik ez eta sonbreiruaren ordez txapel beltza edo urdina, batzuetan pontxoak soinean...). Jende ona da, zintzoa eta isila, rantxoetan (“estancias”) haiekin geratu izan naiz behin baino gehiagotan gaua pasatzen. Haiekin afaldu eta gosaldu ere sarritan, haragia eta fideoak nahastuta lapiko handietan, gosaltzeko nahi beste haragi erre, goiza abiatzeko modu "sendoa", inondik ere. Egia esan, ni ere nahiko “gautxo” bihurtuta nengoen: egunez bizikleta gainera igo, begiak urrutira zuzendu eta aurrera, egun guztian haizearena ia beste soinurik gabe. Eta gauez, afaria kuzinatu nire su txikian eta kanping dendan lo egin... horixe zen nire bizimodua, egunak joan egunak etorri.

Orain, ordea, hemen hirian, hori dena aldatu da... Ez dakit, Xabiñ, noiz edukiko dugun berriz elkar ikusteko aukera baina gorde bitartean zuk idatzitako liburu berri hori, aukera dudanean pozik asko irakurriko dut-eta!

Segi ondo eta hartu besarkada handi bat Montevideotik. Lontxo"

Asunciòn (Paraguai). 2009ko irailak 6

2009-09-06T12:13:00.000-07:00

Mundore bicicleta ari ("Munduan Barrena Bizikletaz", guaranieraz)

Asunciòn, harparen hiria. Hamar egun izango dira laster hona, Paraguaiko hiriburura, iritsi nintzela. Hiri apala da Asunciòn, lasaia, aparteko ñabardurarik gabea, nire gustukoa. Ez da hiri zatarra. Borges-ek Montevideogatik aipatzen zuen "patioko argia", ertzak leuntzen dituen argi lasai eta nagi hori, ez da falta hemen ere ("Montevideo es lo que Buenos Aires fuè, una ciudad con luz de patio"). Garai honetan, gainera "lapacho" zuhaitzak loretan daude eta horrek inguruak edertu eta graziaz eta kolorez betetzen ditu. Bai, kalera irten eta kolore eta lurrin bioletaren arrastoak nonahi ageri dira egunotan, goiko adarretan zein beheko asfaltoan, lore-hosto eroriek orbel more batez estaltzen baitute lurra ere.

Zentzu guztietan "perfil bajo"ko hiria da Asunciòn (erdialdeko auzoaz ari naiz beti "hiria" esaten dudanean. Ia ez dut besterik ezagutu). Eraikin gehienak -gustu txarreko dorre garai batzuk kenduta- txikiak dira, bi edo hiru alturatakoak gehienez. Antigoaleko etxe ugari dago, estilo neokolonial edo neoklasikokoak, polit askoak. Erdialde historikoa Paraguai ibaiak egiten duen badia baten aldamanean dago. Han fundatu zen hiria eta han daude, gaur egun, bere eraikin enblematikoenak, hiriburu honetara inguratzen garen turista apurrontzat derrigorrezko bisita direnak (lehendakariaren jauregia, kabildoa, katedrala, parlamentua...). Handik ibili nintzen atzo eta baita herenegun ere. Gauza batek eman zidan atentzioa, gauza bitxi batek. Paraguaiko botere gorenen sinbolo eta egoitza diren etxe agurgarri horien ondo-ondoan, ibaira bitartean dagoen zerrenda estuan, txabola-auzo bat kokatzen da, "Chacarita". Palacio Legislativo-ko eraikin moderno eta distiratsuko eskalinata nagusitik ehun metro eskasera, parke txiki baten bestaldean, uralitaz eta ohol pusketaz egindako lehen etxetxoak altxatzen dira. Jauregiko harmailadi horretatik jeisten diren gizon eta emakume dotoreek horixe ikusiko dute aurrez aurre, ezin beste nonbaitera begiratu. Eta kalea zapaldu eta haien auto distiratsuetan sartu baino lehen, daitekeena da haur zapata-garbitzaileren bat edo beste haien aurretik gurutzatzea - bizkarretik zintzilik, egurrezko kutxatxoan, lanerako tresnak-; eta daitekeena da, apur bat haruntzago -auzoaren sarreran, zaldi gaineko gerlari ezpatadun harroaren estatua inguruan- kometak airean darabilzkiten haurren algarak ere haienganaino iristea. Ezin esan, beraz, herri honetan klasismorik dagoenik, ez behinik-behin gizarte-klaseen arteko distantzia handirik. Non topatu daitezke, bestela, jende umilena eta gorena hain batera, hain hurbil eta elkarturik? Toki gutxitan, nire ustez. Harmonia inork hautsi ez dezan legearen zaintzailerik ez da falta inguruetan. Poliziaren presentzia nabaria da baina ez hainbeste armena. Giroa lasaia da, ez da igertzen tentsiorik.
.............................................................

Ez dakit aingeru goardakorik dagoen ala ez baina baldin badago zor batzuk baditut nik berarekin. Libratu nau ataka gaizto batzuetatik. Azkena Asuncionera sartu nintzen goiz eguzkitsuan bertan. Hiriko sarrera zen eta lasai nindoan ni bazterbidetik, eskuma-eskumatik. Halako batean, abiadan doazen neumatikoek bat-batean frenatzean ateratzen duten deiadar luze eta agonikoa aditu nuen, ezin ozenago, nire atzean. Deiadar horren larritasuna arimaren azken zirrikituraino iristen da eta segundu batez ez dakizu ondoren zer etorriko den. Oraingoan ezer ez, ez zen ezer gertatu. Bidetik irten baino lehen burua apur bat jiratu eta begi izkinarekin autoa ikusi nuen, ia geldirik, nire ondoan. Nolatan ez ninduen ikusi ez dakit, baina ia aurrean eraman ninduela bai. Bihotza taupadaka hasi zitzaidan, bularretik irten beharrean, eta uste dut autoko gidariarena ere ez zebilela nirea baino lasaiago. Aurrera jarraitu zuen poliki-poliki, zer egin ondo jakingo ez balu bezala. Bere onera etorri zenean abiada azkartu eta trafikoaren erdian galdu zen. Orduan abiatu nintzen ni ere.
.....................................................................

Larunbatero udalak ikuskizunak eta musika emanaldiak antolatzen ditu erdialdeko enparantzetan. Hantxe izan naiz lehentxoago. Neska gazte batek harpa nola jotzen zuen ikustera gelditu naiz. Txundituta utzi nau, ez nekien musika tresna horretatik halako doinu eta soinu goxoak atera zitezkeenik! Ederra!!
.....................................................................

Paraguai. Hegoamerikako azken herria, inor txundituko duen edertasun apartekorik gabea, kontinente honetara etortzen garen bidaiariok beti ahaztua, nazioarteko paisaian harri koskor bat baino gutxiago nabarmentzen dena (tira, ia batera apezpiku, aita eta bere herriko lehendakari izan dela estatuburu gutxik esan ahalko du gaur egun...). Eduardo Galeanok, ordea, askotan aipatzen du bere liburuetan. Berak esaten duenez, XIX. mendean herri "gris" hau exenplu bat zen. Garapen ekonomikorako eredu propio eta independente baten oinarriak jarriak zituen eta Hegoamerikako herririk aurreratuenetakoa zen.

"La primera línea ferroviaria, los primeros telégrafos y la primera fundición de hierro de toda Sudamérica eran instalados en las ciudades de Asunción e Ybycu'i, mientras que el primer buque hecho en Latinoamérica y uno de los primeros del continente, el "Yporã", con una fornida coraza de acero, era botado en los astilleros de Asunción. Semanas antes de la muerte de Carlos Antonio López (presidente paraguayo entre 1844 y 1862), el Paraguay era un país sin desempleados. La educación era obligatoria y gratuita con casi 30.000 niños en las escuelas (resultado obtenido en menos de 15 años). Las industrias textiles, siderúrgicas y de la construcción empezaban a dar sus primeros pasos, favorecidas por las políticas proteccionistas implementadas en su favor. Todo indicaba que el Paraguay se convertiría en un punto de referencia en la economía de los países del Nuevo Mundo." (Wikipedia)

Atrebentzia hori, ordea, oso garesti ordaindu zuen. Inglaterrak finantziatuta, Brasilek, Argentinak eta Uruguaik gerra deklaratu zioten ("Guerra de la Triple Alianza", 1864-1870). Gerra hori amaitu zenean Paraguai guztiz suntsituta zegoen, esperientzia eta eredu arrakastatsu haiek hilik, eta haiekin batera Paraguaiko gizonezkoen % 80 edo % 90 ere bai.

"Existen varias teorías respecto de los detonantes de la guerra. En esencia, el revisionismo argentino y la visión tradicional paraguaya atribuyen un rol preponderante a los intereses del Imperio Británico. La visión alternativa pone el acento en la agresiva política del mariscal Solano López (presidente paraguayo) respecto de los asuntos rioplatenses...La financiación de la guerra la obtuvieron mediante las casas de empréstitos británicos, que veían conveniente el conflicto contra Paraguay, uno de los pocos países que no había caído en su tutela económica. El proteccionismo le produjo al Paraguay un gran desarrollo económico en comparación con otros estados sudamericanos.
La guerra terminó —en el combate de Cerro Corá— con una derrota total de Paraguay, que conllevó incluso un desastre demográfico: la población del país, aproximadamente 1.525.000 personas antes de la guerra, fue reducida a unos 221.000 luego de ella (1871), de los que solamente unos 28.000 eran hombres. Según otras fuentes, murieron cinco sextas partes de su población. Otros historiadores, como el argentino Felipe Pigna, ajustan estas cifras a 1.300.000 habitantes antes de la guerra, quedando reducida a 300.000 después de la misma, la mayoría sólo niños y mujeres.
Paraguay perdió gran parte de su territorio (169.174 km²) y fue obligado a pagar una abultada indemnización de guerra: el préstamo de 200.000 £ recibido de Inglaterra debió saldarse con refinanciaciones llevando la suma a 3.220.000 £... En fechas recientes, la presidenta argentina Cristina Fernández...calificò a la Triple Alianza como una Triple Traición a los intereses de latinoamérica frente a los imperialismos" (Wikipedia)
.............................................................

Boliviako aldapak eta ondoren 900 kilometro ingurukoko lautadak. Villamontes-etik mugara 160 km inguru dago, ia lauak, eta mugatik Asunciòn-era aldapa ziztrin bat ere ez duzu aurkituko bidean. "Chaco" eskualdea da hori, inguru gutxi populatua, baso txikiak eta itxiak iparraldean, hegoaldean abelgorria hazteko belardi amaigabeak eta palmondo sailak, denean, han eta hemen, "palo borracho" deritzon zuhaitz sabel handiaren aleak. "Chaco", "infernu berdea" ezizenez, beste gerra handi eta odoltsu baten eszenatokia (Chaco-ko Gerra, 1932-1935, Paraguai eta Boliviaren artean. Nahiz eta armada txikiagoa eta gizon gutxiago eduki Paraguai garaitu zen eta areago sendotu zuen, hartara, etsai gogorra izateko lehendik ere hartua zuen fama).

Paraguaira sartu eta lehen gaua "Fortin Infante Rivarolan" pasa nuen, dozena erdi bat gizonez osatutako urrutiko destakamentu militar batean, muga ondoan. Uste dut bazter urrun hartako egunen eta asteen monotonia oso gertaera gutxik apurtzen dutela eta soldadu haiek ondo baino hobeto hartu ninduten. Sarrera ona izan zen eta paraguaitar askorenak diren ohitura eta ezaugarri batzuk lehen une hartan ezagutu nituen: jakin nuen "matea" erruz edaten dutela hemen ere (hotza, baina. "Tererè" du izena), boleibol zaleak direla eta jatortasunarekin batera autokonfiantza eta segurtasuna erakusten dutela izaeran eta baita halako seriotasun edo duintasun arrasto bat ere. Egia esan misterio bat da herri hau, hain bakartua, hain ezezaguna eta hain... nola esango nuke...osasuntsua, beharbada. Ez zait iruditzen niri jende grisa.

Beste zerbaitetaz ere konturatu nintzen Infante Rivarolan. Lehen esan dut ezer nabarmen edo deigarririk ez dagoela herri honetan, eta ez da egia. Bi gauza daukate Hegoamerikan salbuespen direnak: harpa musika tresna (ez, halako zaletasunik ez zeukaten destakamentu militar hartan...) eta homogeneidade linguistiko kultural handia, edo beste hitz batekin esanda, elebitasuna. Denek dakite ondo guaranieraz eta gazteleraz eta Asuncion-etik kanpo badirudi guaraniera dela lehen hizkuntza, ahozko komunikazioan behintzat gehienek lehenesten dutena. Zer da harrigarria? Elebitasun orokor hori batetik eta, bestetik, guaraniera ez dagoela hemen "markatua", ez dela indigena edo nekazari pobreen hizkuntza bakarrik, bazterreko eta baztertuen hizkuntza, baizik eta guztiena (izan ere, Paraguaiko biztanle -eta beraz guarani hiztun- gehienak ez dira guarani etniakoak. Rostro palidoak dira hemen ere nagusi). Ez dakit prestigioaren balantzan ze pisu edukiko duen hizkuntza bakoitzak (arlo formal eta jasoagoetan gaztelera da nagusi) baina garbi dago guaranieraz egitea ez dela lotsagarria eta gainera arlo ez-formaletan gain hartzen diola erderari (Asuncionen ez dago hori hain garbi. Esan didatenez guaraniera eta gazteleraren arteko hizkuntza nahastu bat, "jopara" izenekoa, oso zabalduta dago).
Infante Rivarolako militarrek nirekin gazteleraz egiten zuten eta bere artean -ni aurrean egon arren- guaranieraz beti. Haietan buru egiten zuen koronelak ere joera hori zeukan. Eta joera hori bera askotan errepikatua ikusi dut gero. Kanpin-denda jartzen ari nintzela, behin, haur talde bat inguratu eta galderak egin eta egin aritu zitzaizkidan ni ia itotzeraino; bake pixka bat eman eta bere artean jarduten zutenean, beti guaranieraz. Eta beste batean ez haurrak eta ez militarrak baizik eta injineruak! Colon baino lehenagoko hizkuntza bat ahoan nork eta halako jende printzipalak! Zalantzarik ez izan: kontinente honetan hori bakarrik Paraguain gerta daiteke.
....................................................................

Harparen musika, elebitasuna, jende jatorra baina aukeran serioso samarra, jesuiten misioak hegoaldean eta desertu berde bat iparraldean... emozio gogorrik ez, beraz, Paraguain. Ez bidaiarien grinak pizteko adinakorik. Rara avis gara beste zerginik gabe hemen gabiltzan kanpotarrok.

Menoniten kontuak (joan den mendearen lehen partean Chaco-ko erdialdean kokatu ziren kolono menonitak. Haien herri bat bisitatu nuen: Neuland. Alemanaren dialekto zahar bat hitz egiten dute baina, Bolivian ez bezala eta nik espero nuenaz bestera, modernitateari ez diote uko egiten) eta beste gorabehera batzuk aipatu nahi nituen baina afalordua da...

Bihar abiatuko naiz. Hegoaldean dagoen Encarnacion hiritik sartuko naiz Argentinara. Mugaren bi aldeetan antzinako hiri jesuitikoen hondakinak daude eta haiei ere bisitatxo bat egin behar aurrera, Uruguay aldera, segi baino lehen.
Penaz esango diot agur hiri honi ere. Lo egiteko toki ona aurkitua nuen (Residencial Itaipùa, Fulgencio Moreno 943 c/EE.UU), jatetxe ona ere bai (kantoiaren bueltan, "Good Morfi") eta auzokoen artean adiskideak egiten hasia nintzen. Asuncion bihotzekoa: noiz ikusiko ote zaitut hurrena!!??.

Izan ongi lagunok.

Villamontes (Bolivia). 2009ko abuztuak 15

2009-08-15T15:17:00.000-07:00

Lau egun behar izan ditut Tarijatik hona iristeko, 260 kilometro guztira, menditsuak eta ikusgarriak. Berezitasun bat izan dute: basoak eta landaretza. Bolivian izan naizen mendi ingururik basotuenak, dudarik gabe. Goietatik, begiak atzera bihurtu eta kolore berde iluneko mendizerrak ikusten nituen, bata bestearen atzetik, zeruertzeraino. Mendi malda eta zintzur horietan barrena egiten du aurrera -bihurgunez bihurgune eta aldapaz aldapa- pista estu batek. Tarte asko bertigoa sortarazten duten horietakoak dira, bidea malda ia bertikaletan irekitako lerro doi bat baita, pareta alde batean, amildegia bestean, eta bazterretan, via crucis baten gisara, gurutzeak, bidaia beheko zuloetan amaitu zutenen oroigarri. Ez dago hemen seinalizaziorik, babes-hesirik edo bestelako laguntzarik, gidarien zuhurtziak eta abilidadeak erabakitzen dute desafioa. Eta patuaren borondateak.
Bizikletazaleontzat bide hauek amets bat dira, haietan mugitzen diren ibilgailu bakanentzat, kamioi eta autobus handientzat batik bat, amesgaiztoa ("flota" esaten zaie hemen lineako autobusei). Ari dira tarte batzuetan -tarte errazenetan- errepidea zabaltzen eta zuzentzen eta noizbait asfaltatu ere egingo omen dute, zeren "Corredor Bioceànico Central" delakoaren parte baita bide hau. Baina nekez imajina dezaket zer egin daitekeen tarte zailenetan, lurrarenak baino gehiago airearenak diren pareta horietan, gauzak hobetzeko.

Pastelaren ginda Villamontesera iritsi baino lehentxoagoko zatiak jartzen du. "La Angostura" du izena tarte horrek eta Cares-eko zintzurra ekarri zidan gogora: ibaia, zabal samarra, han behean, urruti, eta harrizko paretan zintzilik, badaezpadako orekan, bide estua. Aldea, hemen autobus eta kamioi handiak ere ibiltzen direla, ez bakarrik oinezkoak (trailer bat igaro zen han nengoela. Halakoetan irrati bidez ematen dute abisua han diren zaintzaileek). Bihurgune estuetan paretari pega-pega eginda joaten nintzen ni eta hala ere erne eta kezkatuxea, bestaldetik zer azalduko. Gidari batzuk astiro eta zuhur ibiltzen baitira baina bat baino gehiago, ohiturak edo "singaniak" (hemengo pattarrak) ematen duten konfiantza lagun, behar baino azkarxeago hurbiltzen da bihurguneetara.

Herria da Villamontes, herri lasai bat, handixea. Ez du antzik Tarijarekin, hura txikia izan arren hiria zen, bilduagoa. Villamonteseko kaleak zabalak dira eta hostaila oparoko zuhaitz lerroak dituzte alboetan. Eraikuntza gehienak txikiak dira, solairu bakarrekoak. Goitik ikusita, seguruena, mantxa berde baten itxura hartuko du, zabalgune eta teilatu batzuk agerian, beharbada.
Dena aldatu da. Boliviako mendiak atzean dira, Altiplanoaren laztasuna -eta laztasunaren ederra- ere bai, eta Boliviari berari agur esaten ari naizela sentitzen dut. Paraguaiko muga hemendik bi bat egunera dago, gehienez hirura. Chaco Handiaren ertzean nago eta bero egiten du, bero sapa. Lehen eltxoak ere agertu dira (Paraguain izurrite bat omen dira). Tarijan, astebete lehenago, hotzak dardarka egoten nintzen gauez eta orain sinestezina dirudi horrek. Bitxia da, goizez esnatu eta berotasun eta argitasun horiek beste nonbaiten sentiarazten naute, ez orain arteko tokian. Herri honen eiteak ere beste nonbaitera narama. Erdiko Amerikako herriak -nik aspaldi ezagutu nituen Nikaraguako haiek, kasu- etortzen zaizkit gogora, hango goiz nagiak, hango giro sentsuala.

Herri aparta da Bolivia, bere jendea ere halakoxea. Honelako toki gutxi daude munduan.

2009ko abuztuak 10. Tarija (Bolivia)

2009-08-04T14:52:00.000-07:00

En primer lugar unas palabras de agradecimiento. Hay muchas personas que han contribuido a que estos casi tres meses de estancia en Bolivia hayan sido un placer. Me gustaba mucho este pais y ellas son tambièn culpables de que me guste aùn màs ahora. Gracias a los "Pedaleros del Urubò" de Santa Cruz de la Sierra (hay muchos nombres aqui pero voy a mencionar a los dos principales culpables: Gina y Jaime), gracias al grupo de pedaleros de Cochabamba y por supuesto muchas gracias a Toto, Rosi y Genaro, mis amigos pedaleros chapacos.

Pasa den astean, Tarija-rantz nentorrela ( Boliviako hegoaldean dago hiri hau, "Boliviako Andaluzia" du ezizena) nire moduko beste txirrindulari batekin topo egin nuen errepidean. Berak ez ninduen ikusi hasieran. Eserita zegoen bide bazterrean, bizikletaren ondoan, gorputza ekialdeko mendietarantz jiratua. Ibar ez oso zabal batean geunden biok, bakarti samarra, errepidea bera bezala. Ibarraren alde bat, nire eskuinekoa, arroka gorriko mendizerra lehor eta harritsu batek ixten zuen. Beste aldeak, txirrindularia jiratuta zegoenak, antzeko beste mendizerra bat zeukan gertu, ibaiaz bestaldean, baina haren maldetako sastraka eta zuhaixkengatik kolore berdexka bat nagusitzen zitzaion. Txirrindulariarengana hurbildu eta bozina jo nion. Ogia zeukan esku batean eta "dulce de leche" pote bat ikusi nuen lurrean, haren ondoan. Harriduraz begiratu zidan hasieran baina berehala altxatu eta libre zeukan bostekoa eskaini zidan irribarrez. Estephane zuen izena eta frantsesa zen, Lyon-ekoa. Buenos Aires-etik abiatua zen lau hilabete lehenago eta denbora horretan errepidean aurkitzen zuen lehen ziklista-bidaiaria omen nintzen ni. Nik ere oso gutxi ikusiak nituen Caracas-etik irtenez gero, eta poza eman zidan Estephane topatzeak. Ez zen izan hura, hala ere, guztiz ustegabeko enkontru bat. Goiz hartan bertan, Camargo herriko kaleetan nengoela, gizon batek hala esan zidan: "Atzo zu bezalako bat ikusi genuen Sama-ko aldapa igotzen". Beraz, espero nuen harekin elkartzea goiz edo berandu, bideak ez zuen aukera asko uzten. Estephanek eta biok luze jardun genuen hizketan elkarri agur esan eta nor bere bideari berriro lotu baino lehen. Mapak atera genituen, informazioa trukatu, helbideak. Halako batean Bolivia zein herri polita zen aipatu nion, zenbat gustatzen zitzaidan. Bat etorri zen bera: "Bai, oso berezia, muga igaro nuenean nire bidaia berriro hasten zela iruditu zitzaidan..." Eta ixilune baten ondoren: "Hori bai, Sama-ko aldapa igotzeko bi egun behar izan ditut".

Estephanek ondo adierazi zuen hitz gutxitan Bolivia nolakoa den. Berezia, oso desberdina inguruko herrien aldean eta aldapatsua. Gogoan dut orain dela hamar urte, Boliviara lehenengoz etorri nintzenean, ez niola hasieran aparteko arretarik eskaini herri honi. Pasoko herria izan behar zuela pentsatzen nuen, Argentinarako bidean zeharkatu beharrekoa. Ez zen hala gertatu. Lur honen edertasunak harri eta zur utzi ninduen eta hiru hilabeteko bisa ia agortu nuen hemengo bideetan gora eta behera. Orain ere, hamar urte geroago, antzeko zerbait gertatzen ari zait. Brasiletik hona sartu nintzenean Paraguaiko mugarantz zuzenean jotzeko asmoa neukan baina, horren ordez, bideak eskaini didan ia bidegurutze bakoitzean planak aldatu eta barrura egin dut ezari-ezarian, gero eta barrurago, gero eta gorago: ekialdeko behe-oihanetatik Cochabamba (2500 m.) inguruko mendialdeetara lehendabizi, eta altiplano hotzaren goi-ordeka mortuetara gero (4500 m, "La Cumbre" izeneko errepide-mendatean). Eta handik behera, ondoren, orain nagoen hiriraino, Tarijaraino (1800 m.). Bederatzi aste daramatzat Bolivian eta Paraguaiko muga ez daukat oraindik hain gertu. (Honako hau izan da nire ibilbidea Santa Cruzetik irtenez gero: Santa Cruz - Samaipata - Comarapa - Epizana - Totora - Mizque - Sacabamba - Cliza - Cochabamba - Oruro - Challapata - Ventilla - Potosi - Camargo - Tarija)

Zer daukan Boliviak? Hasteko aldapa asko, luzeak, ederrak, gogorrak. Baina aldapen beldur ez bazara, edo haiek eskatzen duten izerdi-kuota pagatzeko prest bazaude, jasoko duzun saria ez da nolanahikoa izango. Paisaiak ederrak dira, oso ederrak, herriak politak eta lasaiak eta jendea ona. Boliviako altiplanoa apaitu gabe ezin aurrera jarraitu. Zabala eta bakartia, isila eta urruna, ohikoa ez den edertasun batez hornitua... Batzuetan ikuskizun apartak eskaintzen ditu. Zeruko ostarteek ordeka eta mendi mortu haietan sortzen duten argi-itzalen dantza, esaterako, ia irreala da, bihotza harriduraz eta mirespenez betetzen du. Oso toki berezia da. Agian, lurrak -eta haren gaineko guztiak- omen daukan arima sakratuaren oihartzuna gordetzen da goi haietan. Manoaren arrasto bat, hori segurua da, hantxe dago.

Baina Boliviak dauzkan altxorren artean bada bat, oso berea, azpimarratu nahi dudana: isiltasuna. Toki eta paraje isilak aurkitzea gero eta zailagoa da eta naturarekin gertatzen den moduan erreserben itxura hartzen dute maiz, eremu hesituak dira, exotikoak, edo salbuespenak. Bolivian alderantziz gertatzen da. Hemen zaratak, builak eta motor hotsak dira salbuespena eta hirietatik edo bide nagusietatik apur bat urrundu eta beste mundu batean sartzen zara. Eta mundu horrek Boliviaren bihotzean dagoela ematen du, erdi-erdian: urrutitik datorren mundu zahar bat da, galdutako gauzen zaporea daukana, galdutako erritmo eta galdutako logiken zaporea, urratsak astiro eta isilik ematen dituena. Nik mundu horri nostalgiaz eta liluraz begiratzen diot. Jakina, Bolivia Latinoamerikako herrialderik txiroenetakoa da eta susmoa dut isiltasuna ezin daitekeela ulertu, gaur egun, datu hori kontuan hartu gabe. Nola ezin diren ulertu, zoritxarrez, patxada, presarik eza, gauzen abiada motela, giza-harremanen zentzu komunitarioago bat agian,... Hori da, antza, mundu modernoak aurkezten digun dikotomia: aurrerapena eta horrek dakartzan pribilegio materialak ala "Hirugarren Mundu"ko toki batzuek, toki zahar batzuek, oraindik dauzkaten xarmak eta, haiekin batera, gabezia ikaragarriak. Dikotomia hori faltsua da eta uste dut gutxietsi egin dugula -Bolivian inon baino garbiago jabetzen naiz horretaz, akaso- erosotasun materialak eta haiek ematen diguten seguritate irudipena lortzeko bidean galdu duguna. Eta bururatzen zait irtenbidea -jende zuhurrak esan ohi duenez- erdian dagoela eta mundu modernoak eskaintzen dizkigun abantaila behinenak -kontsumismoarekin zerikusirik ez dutenak- eta "mundu zaharraren" altxorrak uztartu litezkeela. Horretarako austeritatea beharko genuke guk, beste logika bat. Ez genuke funtsezkorik galduko -eta ez daukatenek hori eskuratuko lukete- eta ordainez, bazterrean utzita mundu aberatsaren miseria eta morrontza asko, hemengoek dituzten beste aberastasun horiek irabaziko genituzke.

Tarija izeneko hirian nago. Oso hiri atsegina da Tarija, Boliviako atseginena esango nuke. Ehun mila biztanle pasatxorekin herri handi baten giroa dauka eta erdiko kaleetako trafiko bizia (eta espaloi estuak) gorabehera, lehen aipatzen nuen mundu zahar horren enkantuak ditu. Txukuna, garbia eta lasaia, enparantza ugari ditu, politak eta itzaltsuak, eta jendea ona eta patxadatsua da. Eta hori guztia gutxi balitz hemen daude Boliviako mahastiak (munduko altuenak omen), eta ardo beltz goxoa daukagu eskura edari sakratuaren zaleok. Ekintza maite duena, ordea, aspertu egingo da, "ezer pasatzen ez den" leku horietakoa baita Tarija. Zegoen zinema bakarra itxi zuten (eliza bat omen da orain) eta kultur agenda guztia ere, antza denez, harekin amaitu zen. Aurkitu dudan hoteltxoa oso nire gustokoa da -"Residencial Rosario", Ingavi kalean-, haren ezaugarriak eta hiriarenak bat datoz erabat. Jabeak edadeko bikote bat dira ("Don Lorenzo" deitzen dit andreak, maitekiro) eta gelak, oso txikiak eta txukunak, barne-patio eguzkitsu baten inguruan daude antolatuta. Toki lasaiagorik ezin aurkitu (prezioaz ere ezin kexatu, 35 boliviano, 3.5 euro inguru). Hoteletik oso gertu enparantza polit-polit bat dago, gerlari, libertadore edo abertzale harroaren ohiko estatuarekin. Tristuraz begiratzen diet toki batzuetan, harresien atzean izkutatzen ziren antigualeko etxe eta patioen eremuetan, jasotzen ari diren eraikin moderno zatarrei.
Eguraldia kaxkarra, aldakorra.Iritsi nintzenean hotzaldi bat eduki genuen, sekulakoa, eta dardar batean ibiltzen nintzen gauez kaleetan ("surazos" deitzen zieten Santa Cruzen hegoaldetik, Antartidatik-edo, datozen aire-masa hotz horiei). Eta orain halako beste baten mende gaude. Bien bitartean izan dugu, baita ere, hemengo neguan ohikoak diren -eta nik oroimenean gordeta nituen- zeru urdin akatsik gabeez goxatzeko aukera, baina.... zoriona, zorion labur...

Bestalde, Bolivia bitan zatitzen duten kategorien barruan ez omen dira sartzen Tarijako biztanleak. Esan didatenez haiek ez dira ez "coyak" (mendebaldeko biztanleak, altiplanokoak) ez "cambak" (ekialdekoak), baizik eta "chapaco"ak, hots, Tarijarrak eta kitto. Guztiarekin ere, izen kontuak gorabehera, "ilargi erdiaren" parte da Tarijako departamendua, Evo Morales presidentearen aurka daudenen artekoa, alegia, eta horretan bat dator "cambekin" ("ilargi erdia" esaten zaie Boliviako ekialdeko departamentuei, mapan irudi hori osatzen dutelako. Tarija ilargi erdi horren behealdea da. Santa Cruz erdian dago. Beni eta Pando, goian). Zatiketa geografikoa, kulturala, politikoa eta ekonomikoa da Boliviako ekialdearen eta mendebaldearen artean dagoena. Ekialde aberatsak ditu petrolioa eta gasa (gasa hemen, Tarijan) eta baliabide natural horien kontrola da talkaren arrazoia, arazoaren muina. Bestalde, mendebaldean nagusi den kultura indigenatik (kitxuak eta aimarak) urrun sentitzen dira hemen. Beste talde etniko batzuk daude "ilargi erdian", ez oso handiak, eta hirietan mestizoak edo "criolloak"(txuriak, espainolen ondorengoak) dira nagusi. Tarijan, hori oso nabarmena da, populazio indiarra txikia da, kaletik dabilen jendeari erreperatu eta esango nuke gehienak nire moduko rostro palidoak direla (euskal abizenak, portzierto, ez dira falta: Aguirre, Uriondo, Echazù,...). Dena den, Tarijako biztanleek, "chapacoek", jende lasaia izateko ospea dute eta politikan ere halakoxeak direla ematen du. Ez ditut ikusi hemen Evo Morales presidentearen aurkako pintada gogorrak eta iraingarriak, Santa Cruz-en ohikoak zirenak. Bat ere ez. Pintada politikoetan ohikoena "No a la constituciòn" da. "Mujeres creando" talde feministarenak ere ageri dira paretetan. Hona hemen ale batzuk: "Tù me quieres virgen, tù me quieres santa, tù me tienes harta", "No soy media naranja de nadie sino fruta entera y en toda su variedad", "Las mujeres necesitamos a los comites cìvicos (hemengo instituzio bat) tanto como los peces a las bicicletas".

Hiru aste izango dira laster hona iritsi nintzela. Bat-batean, bideak eta bizimodu ibiltariaren ohiturak utzi eta bestelako errutinekin egokitu naiz. Gosaria gelan bertan hartzen dut; bazkalorduan izkinaren bueltan dagoen etxera joaten naiz; arratsaldeetan merkatura hurbildu eta "tojori" bero bat(arrozesnearen modukoa baina arrozaren ordez artoa dauka)eskatzen dut, beti toki berean. Gustatzen zait merkatuko mahaietan esertzea, ni bezala plater beroa dastatzera etorri diren beste hainbatekin batera. Gauez, kalean pitzak saltzen dituen andreagana jotzen dut. Zintzo betetzen ditut joan-etorri horiek, eta beste asko, egunero, ia aldaketarik gabe, beti toki beretan geldituz. Gauez badakit ohea non daukadan zain eta berriak eta atseginak gertatzen zaizkit ziurtasun txiki horiek guztiak.
Ez naiz bat ere aspertu aste hauetan. Bi liburu irakurri ditut (Harry Potter-en bat eta "Zazpi etxe Frantzian". Ernesto Sabatoren "La Resistencia", poltsetan daukat zain), aparatu honen teklekin ere nahiko lanpetuta ibili naiz naiz eta gainontzeko orduetan Toto eta Genaro gogotik saiatu dira "chapacoek" jende abegitsua izateko fama zergatik duten niri erakusten. Toto eta Genaro hemengo bi bizikletazale dira eta hainbat ibilalditxo egin ditugu elkarrekin inguruetan. Zorretan nago haiekin, Totorekin eta bere familiarekin batez ere.
Independentziaren urteurrenaren jaiegunak aprobetxatuz Santa Cruzen ezagutu nituen beste lagun batzuk ere izan dira hemen, "Pedaleros del Urubò" taldeko kideak, hain zuzen. Atzo, goizetik ilunsentira arte, mahastiz mahasti eta bodegaz bodega ibili ginen biziketa gainean denok, eta ilunsentitik aurrera bizikletak utzi eta janari, edanari eta parrandari egin genien leku. Edo idazle handiak esango lukeenez, leku t'erdi. Denetarik izan zen, ez beti neurrian.

Bihar abiatuko naiz. Hemendik Paraguaiko mugara 400 km inguru dagoela uste dut, gehienak asfaltorik gabeak. Hasierako 260ak, Villamontes-era bitartean, oso menditsuak eta politak direla esan didate, bihurguneak, amildegiak eta alturako ikuspegiak ez omen dira faltako. Villamontes Boliviako "chaco"aren parte da eta handik aurrera eskualde bero, zelai eta gutxi populatu horretan sartuko naiz. Aldaketa galanta. Paraguaiko hiribururaino, Asuncioneraino, elorriak, sastrakak edo baso txikiak izango omen dira nagusi nire inguruko behe-lautadetan. Han bizi dira menonitak. Hegoamerikan Paraguai da, orain, ezagutzen ez dudan herrialde bakarra (Guaianak ez ditut kontuan hartzen) eta ilusioz noa haruntza. Bolivian pasa dudan bolada ederra izan da baina etorkizun dagoenaren deia, errepidearen dei hori, indartsua da, ohi bezala, eta aurrera narama gogoz. Hasia naiz Montevideo ikusten, hantxe, zeruertzean.

Izan ondo. Besarkada bat.
Lontxo

2009ko ekainak 19. Santa Cruz de la Sierra (Bolivia)

2009-06-17T10:15:00.000-07:00

Boliviara Brasil-dik sartu nintzen, joan den maiatzaren 24an, ekialdean dagoen Santa Cruz departamentutik. Bi herri daude muga honen alde banatan: Corumba eta Puerto Quijarro. Corumba, Brasileko aldean, hiri txiki bat da, ehun mila biztanle ingurukoa, txukuna eta lasaia. Presek eta abiadurek oraindik mendean hartu ez duten tokien airea dauka, nire gustukoa izan zen halako giro nagi bat. Paraguay ibaiaren ertz batean dago eta beheko kaleetan dagoen behatokitik "Pantanal" deritzon lautada zingiratsuaren ikuspegi aparta dago (ilunsentiko orduetan, batez ere, huts egin behar ez dena): zerumugaraino luzatzen den ordoki berde eta huts bat, amaierarik gabeko natura. Baina paisaiaren ederrak ezezik beste zerbaitek ere eman zidan atentzioa hara iritsi nintzenean: kaleen arteko itxituratik lautadako infinitura dagoen bat-bateko jauziak. Izan ere, hiria ustekabean eteten da puntu hartan, naturak gaindiezina den hesi bat jarri balio bezala bertan. Handik aurrera itsaso bat dirudi Brasileko Pantanal-ek. Hobeto ulertu nuen orduan egun gutxi lehenago gertatutakoa: bizilagun batzuek jaguar bat aurkitu omen zuten hiriko zuhaitz batean gordeta eta beldurtuta (jaguarra bera bezainbeste, ziurrenik) suhiltzaileei deitu behar izan zieten katuaz arduratu zitezen. Nonbait, piztientzat bi erresuma haien arteko muga bereiztea ez da beti hain erreza izaten, eta noizetik noizera oharkabean zeharkatzen dute.

Boliviako aldean, Puerto Quijarro oso bestelakoa da: Corumba baino txikiagoa, umilagoa, zarpailagoa. Muga igande batean zeharkatu nuen, goizez, eta Puerto Quijarroko kale nagusitik nindoala, autoek altxatzen zuten hauts zurrunbiloetan bilduta eta irrati aparatuetatik zetorren musika berria adituz, bat-batean, atzean utzitako herria, Brasil handia, gatzik gabea iruditu zitzaidan, modernoegia, monotonoegia. Beste Latinoamerika batean nengoen orain, dudarik gabe, eta pozik sentitu nintzen.

Lehen ustekabea Boliviako aduanan bertan hartu nuen: poliziek dirua eskatu zidaten, "una contribuciòn, 50 bolivianos" (5 euro) 30 egun baino gehiagoko bisadoa emango bazidaten. Ohitura galduta nengoen eta ez nuen espero holakorik. Itxurak egin genituen denok pixka bat, nik ez nuen amore eman nahi eta zeharka eman nuen aditzera nire ukoa, poliziei aurka egin gabe, 30 egunak onartzeko prest nengoela sujerituz ere (eta onartuko nituen, nahikoa zirela uste nuen-eta, orduan), eta ezetzaren aurrean haiek ere antzerki pixka bat egin eta zigilua jarri zidaten azkenean pasaportean, ohikoak diren 90 egunekin. Aduanan bertan ere Boliviako egoera politiko ezin interesgarriagoaren lehen aztarnak: Che Guevara-ren argazki bat eta Evo Morales lehendakariaren beste bat. Azken honen ondoan bi mezu: "Revoluciòn democràtica y cultural", "Justicia social".

Bigarren ustekabea errepidea izan zen: tren batek lotzen ditu Boliviako barrualdea (Santa Cruz) eta Puerto Quijarro eta orain dela hamar urte (1999. urtean ere izan nintzen Bolivian) hura zen bertara iristeko bide nagusia, ia bide bakarra. Tren hori hartu beharko nuela uste nuen nik. Baina denborak, eta asfaltoa, aurrera doaz, eta badirudi geldiezinak eta temosoak direla biak, zein baino zein. San Jose de Chiquitos-era bitartean (400 bat km.) asfaltozko eta porlanezko errepide berri-berria dago orain.

Gau bat pasa nuen Puerto Quijarron eta biharamunean abiatu nintzen. Pozik abiatu ere, trena hartu behar ez nuela-eta. Asfaltoak, dena den, sentimendu kontrajarriak sortarazten dizkit beti. Pozten naiz hura ikusten dudanean, errezagoa da-eta dena handik aurrera. Asfaltoak erraztu egiten du, hurbildu egiten du, baina xarma ere kentzen die tokiei, mundu moderno estandarraren esparrura ekartzen ditu, urrun eta aparte dagoenak daukan magia ahuldu edo galdu egiten da. Bizikleta gainean egin ditudan ibilera politenak, ia beti, pistetan edo bidexketan barrena egindakoak izan dira. Zailenak ere bai.
Hala da, izan ere. Guztiarekin, errepideak eta errepideak daude eta Puerto Quijarro-tik San Jose-ra doan hau jaio berri bat da. Puerto Suarez-etik aurrera, hau da, ia bide guztian, ez dago ia trafikorik. Inoiz kamioi edo kamioneta zaharren bat edo beste igaroko da zure ondotik, baina bakan horiek kendu eta lasaitasuna erabatekoa da (noiz arte iraungo duen horrela, ordea, ez da ziur. Entzun dudanez, errepide hau Brasil-etik Txile-ra egiten ari diren "itsas korridorearen" zati bat da. Ozeano Atlantikoa eta Pazifikoa errepidez lotuko ditu korridore horrek eta Bolivia erdiz-erdi zeharkatuko. Beharbada, beste hamar urte barru hona datorrenak oso bestelako egoera aurkituko du).

.......................................................................................................

Bihar utziko dut Santa Cruz de la Sierra, hemen ia bi aste pasa ondoren. Boliviako ekialde guzti hau oso zonalde polita eta interesgarria da. Puerto Quijarro-tik hona datorren bideaz eta bide horretan dauden herriez eta abarrez idazten aritu naiz azken astean. Bart, kronika hori ia amaituta nuela, okerreko botoia ustekabean sakatu eta makina misteriotsu hauetan dauden zulo beltz eta anker horietako batek den-dena irentsi zuen. Betirako irentsi. Ordu askotako, egun askotako lana modu horretan ke bihurtzen zaizunean izerdi hotzetan sentitzen duzu gorputza. Lanari ekin eta saiatuko naiz datozen asteetan Chiquitania zoragarriari buruzko gogoetak berridazten.

Paraguaira noa. Nire hasierako asmoa hegoaldera jo eta zuzenean Villamontes-eko mugarantz abiatzea zen. Handik "Chaco" esaten zaion Paraguaiko ipar-mendebalde lehor eta bakartira sartuko naiz. Orain dela hamar urte zaila omen zen eskualde hori zeharkatzea, beroagatik, distantzia luzeengatik, eta pista hondartsuak omen zirelako hango bide bakarrak. Orain, esaten didatenez, errepide asfaltatu berria dago Asuncion-etik Boliviako muga horretaraino. Dena den, planak pixka bat aldatu ditut azken astean: muga horretarantz noa baina ez zuzenean. Aurrena altiplanora igo eta handik ibileratxo bat egingo dut (Santa Cruz, Sucre, Potosi, Tarija, Villamontes). Eta gero, bai, Villamontes inguruko lurretara jeitsi eta muga aldera joko dut.

Altiplanora noa, beraz. Beste Bolivia bat da hura, altuagoa, hotzagoa, indiarragoa, pobreagoa. Orain dela 10 urte ikaragarri gustatu zitzaidan. Hango paisaiek, askotan, ez dute ematen mundu honetakoak, zinez bereziak dira. Austeritatearen indarra dute, ohikoa ez den edertasun mineral isil bat. Haien gainean, zeruaren urdinak itsutu egiten du. Tenperaturak, gauez, oso hotzak dira. Neguan gaude eta ekainaren amaiera eta uztailaren hasiera omen da urteko garairik hotzena Bolivian. Gaur irratian esan dutenez, goizeko 9etan zero gradu inguruan zeuden tenperaturak altiplanoko hiri nagusietan. Eta Laguna Colorada inguruan, hau da, altiplanoko hego-mendebalde urrun eta bakartian (hara joan nahi nuke noizbait), 20 gradu zero azpikoa izan da baxuena.

Negua dela-eta, hemengo giro politikoarekin lotutako albiste bat: negua ofizialki etzi, hilaren 21ean, hasiko da. Eta neguarekin batera aimaren eta Andetako indigenen urte berria. Evo Morales lehendakaria indigena aimara da eta data hori, neguko solstizioa, jaiegun nazionala izendatu du. Boliviako sektore batzuek ez dute aukerarik txikiena ere galtzen Evoren aurka egiteko (Santa Cruz departamentu honetan ez dute bat ere maite, garbi dago). Ikustazue atzoko El Deber egunkariak ("Diario de mayor circulaciòn nacional") zioena: "FERIADO POR EL SOLSTICIO DESATA CRITICAS. El Gobierno boliviano dio ayer un paso màs en su polìtica de "descolonizaciòn", al declarar feriado nacional el 21 de junio solsticio de invierno y dìa de la celebraciòn tradicional del año nuevo de la cultura aimara. Esta decisiòn encontrò crìticas tanto de polìticos como de historiadores... "Los creyentes de Dios no estamos de acuerdo con estos excesos e idolatrias", sostuvo el senador por Pando Ròger Pinto...".

Santa Cruz-eko erdialde honetan, hartu dudan ostatuaren inguruetan (Alojamiento Santa Barbara, calle Santa Barbara) haren aurkako pintadak nagusi dira. Gehienak ez dira oso gozoak: "Evo cabròn", Evo, raza maldita", "Evo, colla (Boliviako mendebaldeko biztanleak) maldito",... Oso interesgarria da Bolivian gertatzen ari dena. Beste baterako utziko dut... Goza ditzazuela uda eta horko beroak.

Brasil

2009-06-15T14:42:00.001-07:00

Baimenik eskatu eta berak ezer ere jakin gabe poema bat hartu diot nere lagun Epaminondas Barbosari bere kutxatilatik. Hona hemen:

DOM QUIXOTE

Dom Quixote por favor
Me ensine a delirar
Contra a realidade
Eu não posso batalhar.

Dom Quixote por favor
Me ensine a delirar
Quero inventar um amor
Para eu poder amar.

Dom Quixote por favor
Me ensine a delirar
Quero lutar contra monstros
Que não irão me matar.

Dom Quixote por favor
Deixe-me te acompanhar
Serei um fiel escudeiro
Nas batalhas quero estar.

Dom Quixote por favor
Me nomeie seu escudeiro
Sancho Pança esta cançado
Eu fico no lugar dele.

Dom Quixote por favor
Me ensine a ser louco
Quero transformar uma choça
Em um castelo hermoso.

Dom Quixote por favor
Me ensina a ser valente
Quero lutar sem medo
Contra moinhos de vento.

Dom Quixote por favor
Ensine-me a ser ousado
Quero enfrentar leões
Sem precisar de matar-los.

Dom Quixote por favor
Só lhe pesso uma coisa
Não quero estar contigo
Quando voltes a ser Quijano.

Dom Quixote por favor
Não me fale de lucidez
Diga no seu testamento
Que o senhor deixou pra mim
toda sua insensatez.

Epaminondas Barbosa

Federen gutuna (2010eko apirilak 22):

Esta mañana leyendo La Diaria encontré una nota a un músico brasileño, que en un pasaje dice lo que te copio aquí, que creo que iba en el mismo sentido de lo que tú viste (o yo entendí que viste).

-Definís tu estilo actual como “punk brega”. ¿Podés explicarnos qué significa “brega” en Brasil?

-El brega es una característica brasileña, principalmente en el nordeste. Yo lo defino como una persona simple que el fin de semana se viste con las mejores ropas para ir a una fiesta: zapatillas blancas, pantalones rojos y una camisa floreada. Es su mejor vestimenta y va a la fiesta muy seguro de sí mismo. Para la clase media “brega” es algo despectivo; los cantores brega no se asumen como brega. Se volvió un peyorativo. Yo digo “sí, soy brega”. Creo que es una característica de Brasil, pero como Brasil perdió todas sus características, es un país que no existe...

-¿Por qué?

-Porque se entregó. Los políticos, los artistas, los intelectuales, todos ganaron dinero y viven muy bien. Quieren que la gente gane plata y viva bien como ellos. El capitalismo norteamericano: nada bueno. No puedo vivir más allí, no me gusta. Decidí que voy a recorrer el mundo. Empecé en febrero: dejé todos mis equipos en un depósito en San Pablo. No tengo más casa, vivo dentro de mis pantalones. Quiero pasar temporadas en lugares y estar en Brasil sólo para dar recitales y visitar amigos. No me siento bien caminando por las calles de Brasil. Veo una desigualdad muy grande, pero la gente está muy feliz, nunca estuvieron tan felices. El 80 por ciento cree que el gobierno de Lula es fabuloso. Así que va a seguir con la primera presidenta mujer de Brasil, porque los poderosos no quieren cambiar nada. Brasil está perfecto, es el país de los sueños. Todos tienen dinero para comprar cositas: celulares, televisores de 29 pulgadas. Pero yo no soy feliz. ¿Cómo voy a vivir en una ciudad donde no puedo compartir nada? Viví cinco años en San Pablo: no se puede pasar más tiempo ahí, es una máquina, por más que te quedes quieto en tu casa trabajando, la máquina gira alrededor tuyo. Por eso voy a pasar temporadas de tres meses afuera, y volver y volver.

Fin de la nota.

Y respecto a Lula y su éxito, me he estado interesando en el tema de su Plan de Crecimiento para la Amazonia. Por ello renunció su antigua ministra de medio ambiente, Marina Silva, que ahora será candidata del partido verde. Ella junto con él fueron fundadores del PT. Pero ella es de la Amazonia y luchó junto con Chico Mendes, un mártir de esa lucha contra los intereses de los terratenientes y empresas madereras y mineras. Resulta que en ese plan de crecimiento económico está hacer la tercer mayor represa del mundo, sobre un río afluente del Amazonas. El lago va a inundar 500Km2 donde hay dos reservas de nativos y desplazará a 50.000 personas. Esto está causando en estos días un gran movimiento, la represa se llama Río Bonito. Además en los planes está reconstruir la vieja BR-319 que une Porto Velho con Manaus. A pesar de que los estudios ambientales necesarios han dicho que su construcción permitirá la invasión del oeste de la selva con la consecuente desforestación, al gobierno poco le importa. Ya está terminando un puente que unirá Manaus con la otra orilla, donde se conecta con esta ruta. Cuando busqué información sobre esta zona pensé en que a tí tal vez te interesaría andar por allí y por eso te copio esta dirección que recrea el viaje en moto de un par de "tíos" por esos 800 Km.

http://g1.globo.com/Amazonia/amazonia360/casajose.html

Podrías llegar desde Cobija (Bolivia) y de allí a Río Branco y luego a Porto Velho. Seguramente la experiencia de transitar ese camino engullido por la selva debe ser una experiencia inolvidable.

Un abrazo,

Fede

Venezuela

2008-11-24T07:29:00.000-08:00

"Bilatzen ez badugu ezinezkoa, ez dugu lortuko daitekeena"
"Si não buscamos o impossivel, jamais conseguiremos o possivel."

Leonardo Boff

MANOA
Ez nuen Manoa ikusi, ez zitzaizkidan azaldu bere dorreak airean,
hango harrien arrastorik ere inon ez.

Itzal engainagarriek haren mapetan marrazten zuten ildoari
jarraitu nintzaion.
Tigreen ibaia zeharkatu nuen
eta isiltasunaren borborra paduretan.
Deus ez nuen ikusi Manoaren
eta haren kondairaren antzerakorik.

Hegoalderantz okertzen eta sekula atzematen ez den
ortzadarraren atzetik ibili nintzen, beste ezeri erreparatu gabe.
Manoa ez zegoen han, mundu horietatik legoa askotara geratzen zen,
-beti urrunago.

Bilatzeaz nekatuta, gelditu egin naiz,
zer axola niri haren dorreek?
Manoa ez zuten kantuz laudatu Troia bezala
ez zen setioan erori
ez zituzten haren hormak hexametroekin grabatu.

Manoa ez da toki bat
sentimendu bat baizik.
Batzuetan aurpegi batean, paisaia batean, kale batean
haren eguzkiak distira egiten du bat-batean.
Maite dugun emakume oro Manoa bihurtzen zaigu
ia oharkabean.
Manoa zeruertzaz bestaldeko argia da,
amets egiten duena bidean da, ikusi egin dezake
baina maite duena iritsia da azkenik, bertan bizi da.

Eugenio Montejo ("Trópico absoluto", 1982)

1998. urtea izango zen eta Kolonbian barrena nenbilen bizikletaz. Kasualitatez hainbat poeta latinoamerikarren lanak biltzen zituen antologia bat iritsi zitzaidan eskuetara eta han ikusi nuen aurreneko aldiz Eugenio Montejo venezuelarraren izena. Liburu hartako bere poemen artean bat gustatu zitzaidan bereziki: Manoa izenekoa. Latinoamerikara etorria nintzen ni, bidaia luze eta ustekabeko bat izango zenaren lehen urratsak egiten ari nintzen kontinentean eta bidaiaren gaia ikusi nuen poema hartan. Constantino Cavafis-en Itaca ezagunaren leku anaia iruditu zitzaidan Manoa, bidaiarien ametsak pizten eta gidatzen dituzten lurralde mitikoen gai berberaz eraikitakoa.

Gogoan dut nola 1986. urtean, Nikaraguan nengoela, beste poesia liburuxka bat irakurri nuen han, oso nire gustukoa izan zena: Rosario Murillorena zen eta "En las espléndidas ciudades" zuen izena. Oker ez banago Rimbaud-en aipu batek ematen zion hasiera: "Y al amanecer, cargados de ardiente impaciencia, entraremos en las espléndidas ciudades". Las Espléndidas Ciudades. Hiri Oparoak. Guztionak eta norberarenak. Nork ez du haiekin amestu?. Montejoren Manoa hartan hiri oparoen kondaira eta promesa modu ederrean berritzen zirela iruditu zitzaidan.

Nolanahi ere, bazuen berezitasunik Manoa hark. Poemaren hasierako tonua etsia zen, kexuzkoa, eta bertan Montejok erakusten zigun tokia ez zen amestutako hiri argitsua baizik eta lurralde nekezago bat: desengainuarena eta etsipenarena. Desengainu baten aitorpena dira poemako lehen hitzak ("Ez nuen Manoa ikusi") eta desengainu horren bidea trazatzen dute ondorengoek ere, lerroz lerro. Amore ematea zilegi da eta desilusioaren puntu horretara iritsiak garela ematen duenean ("Zer axola niri haren dorreek?") aldatu egiten da, bat-batean, narrazioaren bidea. Manoa aurkitu ezinak, ahalegin haren alferrikakoak eragindako nekea eta zalantza gainditu egiten dira, halako batean, errebelazio baten bitartez: "Manoa ez da toki bat, sentimendu bat baizik". Aldi bakan eta berezietan bakarrik azaltzen den sentimendu bat, baina egiaz ibilarazten gaituena.
Bai, ederra iruditu zitzaidan poema. Giza-abenturaren -gure abenturaren- metaforatzat hartu zitekeen bertan kontatzen zen bidaia.

Hura eta Montejoren beste poemaren bat ere fotokopiatu eta bizikletaren poltsetan gorde nituen.

10 urte geroago, pasa den urriaren 10ean hain zuzen ere, Venezuelara iritsi nintzenean -Eugenio Montejoren aberrira, alegia- ez nintzen ni, egia esan, askorik akordatzen berarekin eta Manoarekin, nahiz eta hegazkinean nire izenean zetozen bi kutxa handien barruan (bizikleta batean eta 40 kiloko ekipajea bestean) poema zahar haiek beti bezala gorderik ekarri. Hegazkinak ez ditut gustoko eta Santa Barbarako tramankulutzarra Caracaseko aireportuan lur hartu eta erabat gelditu zenean arnasa lasaiago hartu nuen. Iruditu zitzaidan lehen oztopo bat gainditua nuela.

Ez nentorren lasai. Askotariko emozioak pilatzen ziren nire baitan egun haietan eta zurrunbilo urduri baten barruan sentitzen nituen denak une hartan, jiraka eta zalapartaka. Sortzen zuten burrunba aditzen nuen etengabe aireportuko pasilloetan barrena nindoala eta pasaportea eskatu zidanean aduanako poliziaren hitzak nire barruko hots artega harekin nahastuta iritsi zitzaizkidan: "Seniderik ba al duzu hemen?" "Ez". Emakume bat zen, atsegina. "Eta zer egitera zatoz Venezuelara?". Pasaporteko orriak aztertzen ari zen. "Toki askotan ibilia zara..." "Turista naiz, zuen herria ezagutzera nator. Santa Elena de Uairen-eraino bizikletaz joan nahi dut". Barre egin zuen. "Santa Elena urrutitxo dago, hobe zenuke autoz joan. Baina hara baldin bazoaz Gran Sabanatik igaro beharko duzu, eder aparta da eskualde hura, ikusiko duzu, munduan ez dago antzeko beste tokirik". Zigilua jarri eta pasaportea itzuli zidan. "Ongi etorri Venezuelara".

Amerikan nengoen berriro. Hamaika urte lehenago hasitako bidaiak abiapuntura ekarria ninduen eta hala zirudien, zirkulua pixkanaka-pixkanaka itxiz zihoala, nahiz eta ez izan hori, amaierarena alegia, nire barruan une hartan agintzen zuen sentipena. Justu kontrakoa zen: hasiera baten aurrean sentitzen nintzen berriro, abentura handi baten atea zabaltzera joango banintz bezala beste behin ere. "Nago denbora bereziak ditudala aurrean", idatzi nion lagun bati egun haietan.

Kezkatuxea ere banentorren. Niretzat berria zen herrialde bat neukan oinen azpian, hika-mika handiko herria gainera azken garaiotan: Venezuela. Nire gidaliburuak honela zioen: "Caracas ez da Hegoamerikak daukan sarrerarik samurrena". Eta hona etorri aurretik, batez ere Kanarietan emandako hilabeteetan askotan entzun nituenak -gehienetan venezuelarrei berei entzundakoak- buruan bueltaka nerabiltzan: "Oso herri ederra da baina kontuz ibili..." Kontuz ibili, erne egon, begiak ondo zabaldu... horrelakoak eta askoz latzagoak ere hamaika aldiz errepikatu zizkidaten.

Baina aireportuan bertan bidaiaren lehen arazo praktikoak agertu -taxi-gidariekiko negoziazioak eta diru trukearenak- eta haiei aurre egin behar izan nienean urduritasuna eta kezkak indarra galtzen hasi ziren eta lasaitasuna berreskuratzen nuela sentitu nuen. Eta lehenago ere antzeko beste hamaika egoeratan zaildutako erreflexu zaharrak berriro erne eta nire ondoan sentitu nituen (1). Maiketia, Caracaseko aireportua, hiritik 28 kilometrora dago. Taxista batekin prezio bat adostu, nire kutxak auto barruan sartu eta abiatu egin ginen.

Taxia lau lerroko autobide batetik doa hirirantz. Mendi muinoak ikusten ditut inguru guztian, kolore berde bizikoak, eta haien magaletan adreiluzko etxetxoz osatutako auzoak. Adreilu gorria bistan gehienetan eta noizetik noizera urdinez margotutako fatxadak ere bai. Caracas inguratzen duten auzo txiroak dira, "los barrios".
"Que sigan las misiones, que siga la revolución", irakurri dut pasaeran autobide bazterrean altxatzen diren propaganda-iragarki handietako batean.
Caracaseko erdigunera hurbildu ahala zementuzko hiria zabalduz eta trinkotuz doa. Eraikin altuak hasi dira agertzen, itxura maiztuko etxeorratzak, zerua bera bezain grisak eta arrotzak. Giro goibelak ilundu egiten ditu eta areago tristatzen, hartara, berez higatua eta hitsa ematen duen hiri hau.
El Paraison, garai batean goi mailakoa izandako auzoan, sartu gara. Caracaseko bihotzetik oso gertu gaude. Zuhaitz lerroak daude espaloietan eta parke itzaltsu baten ondotik ere igaro gara. "Vamos a andar", irakurri dut paretetan egindako pintadetan. Kaleetan ur putzuak daude. Taxi-gidaria isilik doa eta doi-doi erantzuten die nire galderei.
Euskal Etxearen sarrera autobide goratu baten azpi-azpian dago. Adreiluzko etxeek eta txabolek -"los ranchos"- parean, ez oso urruti dagoen mendiaren malda betetzen dute. Auzo txiro horiek omen dira Chavez-en gobernuak hiriburu honetan dauzkan gotorlekuak (2). Eta auzo horiek omen dira, baita ere, Caracasek daukan hilketa indize ikaragarri altuaren eszenatoki nagusia

Astebete egin nuen Caracasen eta hiriari buruzko lehen inpresio kaskar haiek ,taxiz egindako bidaian jasotakoak, ez ziren hobetu denbora hartan. Xarmarik gabeko hiria izan zen Caracas niretzat, urruna eta arrotza. Zeru lainotuek gutxitan egin zioten tarte bat eguzkiari eta zaparrada bortitzetan hustutzen ziren ia egunero. Beste batzuetan euria lasaiago baina egoskor erortzen zen, gurean bezalako setaz, eta ordu luzeak igarotzen ziren atertu gabe.
Hiri erdira maiz joaten nintzen, Capitolioko autobusa hartuta, eta hango kale komertzial eta jendetsuetan osteratxo bat egin eta gero euskal Etxeko aterpera -han eman zidaten ostatu- bueltatzen nintzen.

Egun batean Bolivarren jaiotetxea eta Museo Bolivariano delakoa bisitatu nituen. Caracas erdian daude biak, hiribide moderno eta builoso baten aldamenean dagoen karrika txikiago batean. Ez zitzaizkidan apartak iruditu baina Bolivarren jaiotetxeko giro lasaia gogotik eskertu nuen.
Solairu bakarreko etxe kolonial hari oasi baten tankera hartu nion. Ematen zuen denbora zaharrago eta geldiago batean sartua nintzela, inguruko kale zarpailetatik babesten ninduen denbora zuhurrago batean, agian. Gelaz-gela nenbilela ahaztuz joan nintzen kanpoko Caracas zaratatsu eta baldar hartaz, harik eta, halako batean, barruko patio ireki batera iritsi nintzen arte.

Ataurrera irten nintzen. Bertatik bertara, patio txiki hartako aire grisean gora eginez, egundoko etxe orratza ikusi nuen, beltza eta ikaragarria. Aurrez-aurre neukan, aldameneko murruari ia atxikita, hain gertu, hain handi eta garai, non Bolivarren etxea azpiratu eta zanpatu egiten zuela iruditu baitzitzaidan, eta ni neu ere bai berarekin batera. Begiak jaso eta begira gelditu nintzaion kikilduta, gutxiena espero nuen halako dorretzar bat toki hartan ikustea. Haren azpian ñañoak ginen, beste garai bateko kondar ezdeusak. Erraldoia, gainera, ez zegoen bakarrik. Haren tontor urrunak beste hainbat kide zituen inguruan, bera bezain gotorrak eta grisak denak, eta haiek ziren patio gaineko zeru pusketatxoaren jaun eta jabeak.
Orduan konturatu nintzen hiritzarrak ez zuela barkatzen, ez ziola errespeturik ezta aberriaren fundatzaileari ere. Ez zegoen ihesbiderik, oasia gartzela zen. Inguratuta geunden. Bolivar bera izutu eta ihes egingo zuen han egotera.

Nik ere alde egin beharra neukan. Hura ez zen nire hiria. Eragiten zidan sentimendu nagusia bakardadea zen.

Eta alde egin egin nuen. Ohi ez bezalako goiz eguzkitsu batean abiatu nintzen Caracasetik trafiko eta abiandura handiko autopista batetik zehar. Hasierako hogei kilometroak, hiri barrukoak, ez ziren goxoak izan: autoak eta kamioiak ("gondolak" esaten diete hemen) ziztuan igarotzen ziren nire ondotik etengabe eta haien orro eta ke artean egin behar izaten nuen aurrera. Beldurra ere pasa nuen, batez ere autopistarekin bat egiten zuten sarbideetara hurbildu eta trafikoak ezker-eskuin inguratzen ninduenean. Hutsaren hurrengoa zen nire bizikleta orduan, irlatxo bat uholdearen erdian, bitxikeria bat, eta Bolivarren etxea dorretzarren azpian bezalaxe ikusten nuen neure burua han: "aurrerapenaren" gurpil txatxu haiek setiatuta eta ia irentsita (3).
Tarte lasaiagoetan, begiak asfaltotik altxatzeko aukera neukanetan, hiria ikusten nuen neure inguruan, edo zehatzago, hari gain hartzen zioten etxeorratzak. Orain, goizeko eguzkipean, dorre haiek ez zitzaizkidan hain zatarrak iruditzen. Kilometroak aurrera, eraikin altuak urritu eta adreiluzko auzune umilak hasi ziren bidearen alboetan azaltzen. Azkenik, haiek ere atzean geratu ziren eta inguruko mendien berde bizi-biziak soilik bete zuen paisaia (4).

Ekialderantz nindoan, kostaldean dagoen Puerto de la Cruz izeneko hirirantz. Eta halako gogoz eta kemenez eragin nien pedalei hasierako egun hartan non konturatzerako arratsa zen eta 160 kilometrora nengoen Caracasetik. Mugimendua beharrezkoa omen zaio bizitzari eta hala gertatu zitzaidan niri ere, beharbada, lehen egun hartan: bizikletaren kulunkak kilimak egin zizkion nire aldarte muzinari eta nire gogoa, Caracaseko zeruak bezain goibela ordura arte, argitzen hasi zen. Eta argi hura, gainera, handituz joan zen pedalkada bakoitzarekin; handituz eta zehaztuz, nire barruan irudi bat osatu arte: kontinente oparo bat ikusi nuen aurrean, mugarik igerri ezin zitzaion lur zabal eta eder bat. Eta nire erraietatik ernetzen oihu baten indarra zeukan pentsamendu bat aditu nuen: "Amerika, zeu zara ene kuttuna!! Nire urratsek ez dute zu bezalako maitalerik aurkitu beste inon!!"

Bai, halakoxea izan zen nire lehen bizikleta eguna Ameriketan hainbeste urteren buruan: aspaldi ikusi gabeko adiskide batekin egokitzen gareneko poza neureganatu nuen. Eta errepideko poza ere bai. Hantxe zegoen berriro errepidea amultsu, zabal-zabalik nire aurrean, indarrez deika ("the long brown path before me leading wherever I choose"). Dei haren misterioa eta etorkizun zeuden espazioen eta denboraren zabaltasuna sentitu nituen, berriz ere, bultzaka. Eta pentsatu nuen ez zela besterik behar eta ez nuela zertan larritu, dena zegoelako han, asfaltozko ildo hartan: mundua eta nik munduari eskatu ahal nion guztia. Ibili egin behar zen, aurrera joan, bizitzaren lege horri beldurrik gabe atxeki. Sentipen zaharrak ziren eta poza hartu nuen bere hartan irauten zutela ikusita, urteak aurrera eta bazirudien ez zirela ahultzen, ez zuela denborak haien lilura higatzen.

Nolanahi ere, egun hartako ehun eta hirurogei kilometro haiek larregi ziren. Bizikletak, dudarik ez, onura eta poz asko ekartzen dizkio gure bizitzari, tarteka irudi eta zorabio goxoak ere bai, baina komeni da neurria gordetzea. Eta nik galdua nuen pixka bat. Biharamunean mina neukan belaunetan eta min hura ere handituz joan zen pedalkada bakoitzarekin. Errepide nagusia utzi eta atseden egun bat hartu nuen itsasbazter lasai batean, Unare esaten dioten aintziraren ondoan. Laugarren egunaren arratsean Puerto de la Cruzera iritsi nintzen.

Esnatu nintzenean ohea kulunka ari zela iruditu zitzaidan. Ahalegin txiki bat egin nuen ametsaren azken kondarrak uxatzeko eta zain gelditu nintzen. Astindu leun eta goxo hura sentitu nuen berriro eta goizaren epeltasuna azal biluzian. Begiak zabaldu nituen. Gelako sabaia egurrezkoa zen, ezti ilunaren kolorekoa, eta gain-gainean neukan, besoa luzatu eta ikutzeko distantzian ia. Burua apur bat jiratu eta pareta txikiak ikusi nituen orduan, haiek ere egurrezkoak eta bertatik bertara, sabaia bezala. Eskuinekoan, goiko aldean, zulo bat zegoen, leiho baten tamainakoa, eta argia sartzen zen handik.
Kabi hartatik irten nintzen. Bero egiten zuen. Argitasun itzela zegoen. Itsasoa ikusi nuen eta distiraz beteriko hiri bat kostalde hurbilean. Aurrean moila iluna. Goizeko lehen orduak ziren eta Silver Cloud belauntzian nengoen, Amaia eta Emilio getariarren etxean, alegia.

Behin irakurri nuen bidaiak amets batekin hasten direla. Amets horretan toki bat ikusten dugu, daukaguna ez bezalakoa, ederragoa, hobea, gureari falta zaizkion gauza on askorekin hornitua. Hasieran, normalean, toki eder hori urrun somatzen dugu; urrunegi, agian, noizbait bertara iritsi edo hurbildu gintezkeela egiaz sinistesko. Baina gure barruan gordetzen badugu, eta zaindu, eta noizetik noizera pentsamenduren bat eskaini, harekiko sentitzen dugun mirak bere lana egingo du eta egun batean ohartuko gara hain urrun ikusten genuen toki hura asko gerturatu zaigula, daitekeena dela orain hara daraman bidea geuk ere ibiltzea.

Emilio eta Amaiari bere ametsak erakutsi zien tokia benetan ederra izan zen, denik eta zabalena gainera: itsasoa. Haiek ere toki hura gogoan ibili eta zaindua izango zuten luzaroan eta noizbait, nahikoa gertu antzeman zutenean, Silver Cloud hamaika metroko belauntzia erosi eta itsasora irten ziren. Batetik bestera ibili ondoren 2007. urtearen hasieran jauzi handiago bat egitea erabaki zuten: Kanarietatik abiatu eta itsas zabalean barruratu ziren Atlantikoa zeharkatzeko asmoz. Ez zihoazen bakarrik. Hodei eta Izar izeneko marinel koxkorrak zituzten ondoan, 3 eta 7 urteko seme-alabak alegia. Bi aste inguruko trabesia baten ondoren Hegoamerikako kostara iritsi ziren laurak eta geroztik hemen daude. Amerikako itsasbazterrak nabigatzen dituzte orain, hemengo haizeetan bilatzen dute hurrengo norabidea eta hemen aurkitu nituen nik, Venezuelako kostaldean aingura alditxo baterako jarrita zeukatela, atsedenean.

Hiru egun pasa nituen haiekin Puerto la Cruzen, Paseo Colon izeneko hiribidearen ondoan dagoen kai txikian. Hodeik eta Izarrek popako txokoan zeukaten "gela" utzi zidaten lo egiteko eta aurreneko gauean bezala biziki atsegin izan nuen, hurrengoetan ere, kabitxo haren kulunka lasaia: harekin hartzen ninduen loak eta esnatzen goizak.
Egunak ere politak izan ziren, lasaiak eta argiz beteak. Otorduak elkarrekin egiten genituen denok untzian bertan, beharren arabera egongela, ikasgela edo jangela bihurtzen zen erdiko "salan", sukaldearen ondoan. Goizetan erosketak egitera irteten ginen Emilio eta biok eta arratsaldeak, normalean, hirian ematen nituen nik.

Auzokideak ezagutzeko aukera ere izan nuen, Silver Cloud ez baitzegoen han bakarrik, ondoan beste hainbat belauntzi eta opor-untzi zituen. Gure ondoan bi brasildar bizi ziren eta, haruntzaxeago, Santiago, espainiar bat. Baina "itsas buhame" haietako gehienak frantsesak ziren eta haien artetik mutil batek bereziki eman zidan atentzioa, Emiliok esan zidanez Atlantikoa bakarrik zeharkatu berria zuen. Egun batean nigana hurbildu eta gaztelera kaxkarrean azaldu zidan nola bera ere bizikletaz abiatu zen Frantziatik baina gero untzi txiki hura erosi eta itsasoz jarraitzea erabaki zuen. Haren belauntzia moilaren bukaeran zegoen, azkena zen eta denetan txikiena. Bizikleta bat baino askoz handiagoa ez zen, alajaina! Intxaur-oskol hari begira egon nintzen eta hura eduki nuen gogoan hurrengo egunetan ere. Gustatuko zitzaidakeen mutil haren bidaiari buruz gauza gehiago jakitea baina hizketaldi laburra izan zen gurea. Haren gaztelerak eta nire frantsesak ez zuten, nonbait, gehiagorako ematen (5).

Egun haietan Montejo eta Manoa zaharrekin gogoratu nintzen -aurreneko aldiz Venezuelara iritsiz geroztik- eta Paseo Colon hiribidean bertan dagoen Librerias del Sur izeneko liburudendara hurbildu nintzen arratsalde batean. Manoa argitara atera zen "Trópico Absoluto" poesia liburua eskuratu nahi nuen. Aurretik Claudiari deitu nion telefonoz. Claudia Puerto la Cruzera sartu nintzen egunean ezagutu nuen. Argentinarra zen eta txirrindulari saiatua, egunero ateratzen omen zen entrenatzera eta lasterketetan ere parte hartzen zuen. Inguruko terraza batean kafe bat hartu eta gero liburuaren bila abiatu ginen.
Arrakastarik, ordea, ez genuen izan. Librerias del Sureko mutil adeitsuak esan zigunez, ez "Trópico Absoluto" ez Montejoren beste liburu edo argitalpenik ez zeukaten han, dena agortuta zegoen. Ezetzaren ordainez-edo, aldizkari bana oparitu eta beste liburudenda baten helbidea adierazi zigun. Baina erantzun berbera jaso genuen bigarren honetan ere. Eta berdin gertatu zen hurrengoan. Eta hurrenagokoan berdin. "Hemen ez daukagu zuk nahi duzun Manoa hori. Saiatu haruntzagoko hartan, haiek beharbada...". Antzeko hitzak entzuten genituen behin eta berriro. Arrats hartan Puerto la Cruzeko eta harekin ia bat eginda dagoen Barcelona hiri handiko liburudenda guztiak ibili genituen Claudia eta biok bere autoan. Alferrik. Bazirudien bere kondairak agindutakoaren arabera jokatzen zuela orduan ere Manoak, ihes egiten zigula, ez zuela ageririk eman nahi ezta letrazko moldean ere. Gaua zen gure azken aukera zen liburudendatik irten ginenean, eskuhutsik irten ere.

Orain dela urte asko, 80ko hamarkadaren bukaeran izango zen edo 90ekoaren hasieran seguruago, Latinoamerika aztergai zeukan ikastaro bat egin nuen Gasteizen, Hegoa izeneko ONG batek antolatua. Ekonomiaren arloa jorratzen zuen irakasle inglesak ariketa interesgarri bat eginarazi zigun: hartu munduko herrialde guztietako Barne Produktu Gordinak eta haien arabera, haiek batuta, munduan sortzen zen aberastasun ekonomikoa kalkulatzea zen gure lehen eginkizuna, hura zenbaki batera ekartzea. Bigarrena, zenbaki hori munduko biztanle kopuruaren artean zatitu eta munduko biztanleen errenta per capita jakitea zen. Horixe zen helburua, ezberdintasun ekonomikorik gabeko mundu batean gutako bakoitzaren aberastasun maila nolabait neurtzea. Ez naiz oroitzen gure ariketa haren emaitzaz, zenbateko zehatzaz alegia. Gogoan dut, ordea, munduko errenta per capita hura Venezuelak une hartan zeukanaren oso antzekoa zela.

Ez dakit venezuelarrek horren berri jakingo zuten baina hala gertatu zen: gure planetaren eta bere biztanleen pisu ekonomikoa neurtzeko erabili genuen balantzaren orratzak bere herrian aurkitu zuen oreka eta, beraz, berdintasun eta justizia sozialaren idealetan sinisten genuenok nolabaiteko eredu edo ispilutzat hartu genuen Venezuela. Jakina, Venezuela bera -orain bezala orduan ere- oso urruti zegoen berdintasunezko amets hartatik (Latinoamerikak omen du, ondasun ekonomikoaren banaketari dagokionez, egoerarik injustuena munduan) eta horrenbestez ispilu bikoitza zela esan zitekeen: batetik gainditu beharreko pribilegio eta injustiziena eta bestetik, behin helburu hori erdietsiz gero aurkituko genuen egoerarena: mundu berdinago batean venezuelarrak bezain aberatsak -edo pobreak, nondik eta nork begiratzen duen- izango ginen denok.

Gainditu beharreko injustiziak eta pribilegioak: 1910eko urteetan aurkitu zuten petrolioa Venezuelan eta 1920ko hamarkadaren bukaeran munduko lehen esportatzailea omen zen. Geroztik petrolioa Venezuelako ekonomiaren ardatza izan da eta hark ekarritako diru-iturri oparotik erruz eta erraz edan dute askok hamarkada luzetan. 70eko urteak on-onak izan omen ziren alde horretatik petrolioaren prezio altuei esker: "Luxuzko produktu inportatuek gainezka egiten zuten dendetan eta iduri zuen El Dorado azkenean gauzatua zela... Estatu Batuetako unibertsitateetan ikastea, asteburuko erosketa-bidaiak Margaritara edo Miamira eta itsasoz bestaldeko oporraldiak ohiko bizimodua ziren...". Ez denontzat, bistan da. Eta 80ko hamarkadan petrolioaren prezioek lur jo zutenean gobernuak, egoerari aurre egiteko, ahalegintxo bat egiteko eskatu zien herritarrei; ez ordea esne-mamitan bizi ziren haiei baizik eta urre beltzaren onurez eta urte oparoez ezer gutxi zekitenei, hots, herri xeheari. Austeridade neurriek (oinarrizko produktu eta zerbitzuen prezio igoerak) kale-istilu bortitzak eragin zituzten Caracasen 1989an eta 300dik gora lagun hil ziren. 1998. urtean Venezuelako 23 miloi biztanleetatik bi heren txirotasun mailaren azpitik bizi omen ziren.

Eta urte hartantxe irabazi zituen Hugo Chavez koronelak lehendakaritzarako hauteskundeak. Boterera iristeko bere bigarren saioa zen. Lehena, 1992. urtean, huts egindako estatu kolpe bat izan zen.
Hugo Chavez ez da, jakina denez, isilik egotea atsegin duten horietakoa eta nahi duena esateko ere ez du dotorezia eta bihurgune larregi erabiltzen. Imajina ditzagun haren hitzak ordu hartan: "Aski da! Aski da lapurretaz! Amaitu da jauntxo eta oligarka ustelen agintea! Amaitu da gutxi batzuek beren sabelak eta atzerrian dituzten banku-kontuak denona den aberastasunaz gizentzea! Hemendik aurrera Venezuela sozialista eta denona izango da! (6)... Eta beste kontutxo bat, inperialista zital horiek ere erne ibili daitezela, Venezuelak ez du aurrerantzean morrontzarik onartuko, hau Bolivar handiaren nazioa da-eta!". Iraultza bolivarianoa eta XXI. mendeko sozialismoa martxan ziren.

Egun gutxi neramatzan nik Venezuelan, ezer gutxi nekien iraultza eta sozialismo haren benetako esanahiaz eta edukiaz. Latinoamerikako elite politiko eta ekonomiko tradizionalen ustelkeria eta menpekotasuna ezagututa begi onez ikusten nituen haiek ordezkatzera etorritako gobernu berriaren aldarrikapenak (7). Baina aldi berean, nor ote zen Hugo Chavez? Zertan zen bere sozialismoa? Zer gertatzen ari zen benetan Venezuelan? Ez nekien eta nire zalantzak -eta eszeptizismoa- handiak ziren (ez nekien eta jakin gabe atera nintzen Venezuelatik, galdera haiei taxuzko erantzunik ematea lortu gabe).

Hasierako egun haietan, eta Venezuelako giro politikoari dagokionez, hiru gauzak eman zidaten atentzioa. Lehena izan zen eskailera ekonomikoaren erdiko eta goiko mailetan kokatzen ziren batzuek Chavez-enganako erakusten zuten herra, ezinikusi amorratua. Oso jarrera emozionala zen. Ez nuen jakin gorroto haren atzean ze arrazoi objetibo zeuden, pertsona baten edo politika baten aurkako diskurtso koherenterik ez zegoelako han. Oso haserre zeudela ordea eta ahal izatera Chavez bertan akatuko zutela, horretaz ez zitzaidan dudarik gelditu.

Deigarria iruditu zitzaidan bigarren gauza hizkera iraultzailea izan zen, edo zehatzago, hizkera iraultzailea eta harekin osatutako mezuen ugaritasuna. Aipatzekoak ziren mezu haien klasizismoa eta gobernuarekin edo gobernuaren menpe zeuden erakundeekin lotuta azaltzen zirela -haietatik sortzen zirela- ia beti. "Revolución", socialismo", "socialista", "pueblo", "popular", "poder",... hitz hauen konbinazioekin osatzen ziren mezu haiek gehienak eta pankarta eta iragarki-txarteletan idatzita ikusten nituen: "Fortaleciendo la revolución, avanzando al socialismo", "La revolución es para todos", "Que sigan las misiones (8), que siga la revolución", Fortalecer el poder popular", Unidad de producción socialista", "Revolucionando el correo" (9). Esango dut hizkera eta mezu haiek, auskalo zergatik, ez zidatela aparteko zirrararik eragiten eta bandera iraultzaile eta ezkertiarrei diedan sinpatiak eta atxikimenduak ozta-ozta lortzen zutela nire defentsa eszeptikoa apurtzea.
Aipatuko dut, halaber, mezu iraultzaileak ez ezik Bolivarren esanak eta bere idatzietatik ateratako aipuak maiz samar ikusten nituela kaleetan. Ez nekien, ordea, haiek ere aro berriaren ondorio ziren ala tradizio zaharrago batekin lotu behar ote nituen. Libertadorearen aipu luze eta harrotu samar haiek slogan iraultzaileak baino are arrotzagoak zitzaizkidan eta normalean begiek eta gogoak beste nonbaitera alde egiten zidaten haiek irakurtzen amaitu baino lehen.

Eta hirugarrenik esango dut nik Venezuelari egun haietan herri normal eta arrunt baten itxura hartu niola, Latinoamerikako herri normal eta arrunt baten itxura, eta ez nituela ondo ulertzen horregatik ez batzuen amorrazioa ez besteen erretolika, biak gehiegizkoak iruditzen zitzaizkidan.
Itxura batera Venezuelan bizitzak aurrera egiten zuen normaltasunez. Dendak eta negozioak irekita ikusten nituen, bai kaleetako kiosko xumeak bai aire egokituko supermerkatu eta "shopping centre" dotoreak (entzun nuenez negozioak eta dirua egiteko ez ziren hain garai txarrak haiek), lana zeukana lanera joaten zen, ikasleak eskolara. Handik aste gutxitara hauteskundeak egin behar ziren eta han ibiltzen ziren Chavezen jarraitzaileak kaleetan, alkandora gorriak soinean, propaganda banatzen edo haien mezuak oihu batean bozgorailuetatik zabaltzen. Eta haien parean, espaloiaren beste aldean, oposiziokoak (halaxe ikusi nituen behin batzuk eta besteak, parez-pare), beste kolore bateko alkondarekin baina inguruko guztien tinpanoak apurtzeko lehia hartan aurrekoak bezain gogotsu. Eta jendea oinez, axolagabe, batzuei zein besteei aparteko jaramonik egin gabe. Itxura batera dena normal. Sloganak alde batera, iraultza haren aztarna garbirik ez nuen nik ikusten inguruan. Eta batez ere ez nuen somatzen Venezuelako herritarrengan eta hango giro orokorrean iraultza batek ustez eduki behar duen -eta nire iritziz ezinbestekoa den- bultzada utopiko eta sortzailea (10).

Moilan geunden, plastikozko aulkietan eserita. Amaia jela pusketekin iritsi zen eta gure aurreko aulkitxoan utzi zituen, whiski eta Coca-cola botilen ondoan. Aldamenean Sylver Cloud zabuka mugitzen zen uretan, gora eta behera, urduritua bezala. Popako aldetik zintzilik zituen kautxozko babesek nasako pareta jotzen zuten noizetik noizera. "Hondoko itsasoa dago" -entzun nuen- "orain dela bi aste gogorragoa izan zen, ontzi batzuek kalteak jasan zituzten". Guztiarekin ere astindu txiki haiek eta uraren ondorengo plisti-plasta ozenek ez zioten trabarik egiten gaugiro lasaiari. Gainera tenperatura epeldua zuen. Arratsaldeko bero zakarraren ondoren ilunpe hark aterpe goxo bat zirudien.
Lau lagun geunden bilduta, Amaia, Emilio, Joseba eta laurok. Joseba epistemologiako unibertsitate-irakasle erretiratua zen. Sortzez gernikarra, gaztetan emigratu zuen Venezuelara eta hemen ezkondu: "alditxo baterako gentozela uste genuen, urtebeterako edo bi urtetarako eta hara! konturatu orduko hemen zahartu gara!. Josebaren hitz haiek urrutitik bezala entzun nituen. Edalontzia ezpainetara eraman eta zurrut egin nuen. Nire gogoa hara eta hona zebilen, errari. Egia esan hitz eginda nengoen ordurako euskaldun-venezuelar batzuekin eta euskal emigranteen istorio haiek ez ziren berriak niretzat. Josebak bazuen, hala ere, berezitasun bat besteen aldean: Venezuelako egoera politikoaz -pil-pilean zegoen gaia- jarduten zuenean argudioak erabiltzen zituen eta bera zen, nik ordurarte ezagututakoen artean, Chavez infernuko deabrutzat ez zeukan lehena (11). Horregatik Venezuela hizpidera ekarri zuenean lurrera itzuli eta adi jarri nintzen: " ...bizimodu erreza -la vida fácil- izan da herri honetan aspalditik sustraitu den kultura eta jarrera. Aberastasuna ez da izan norberaren lanaren eta ahaleginaren ondorioa. Garrantzitsuena dirua erraz eskuratzea zen eta horretarako postu ona lortu behar zen eta hartaz baliatzen jakin. Kultura hori gizartearen sektore askotara zabaldu da eta intseguritatearen arrazoietako bat hor bilatu behar da: bestela ezin dutenek armekin lortu nahi dute tartaren euren zatitxoa (12)... Horixe da, hain zuzen, Chavezen gobernuaren alde ilunetako bat: intseguritatea. Bestea ustelkeria da. Ustelkeria ere oso errotuta egon da betidanik Venezuelan. Dena den, bere gobernua arduratu da, lehenengo aldiz, herri honetako pobreez. Petrolioaren aberastasuna eurena ere badela esan die. Eta bitxiena zera da, bere hitza betetzen ahalegindu dela nolabait. Zerga-sistema bat ere ezarri du. Horrek min eman dio askori..."

Zurrut eta hitz. Hitz eta zurrut. Denborak arin eta goxo egiten zuen aurrera Puerto la Cruzeko gauean. Botilak gero eta hustuago zeuden, gure bihotzak pozez gero eta beteago. Marinelak ginen han bilduta geundenok, itsasoko zein lehorreko marinelak, eta ederra zen. Ederra zen askatasun hura, nahirik ez izatea ibiltzeaz beste. Ederrak ziren portu hartako atsedena eta lagunartea eta ederra izango zen biharamunean Sylver Cloud-en balantzarekin esnatu eta bideari berriro lotzea, urrun dagoena beste xederik gabe, horizontea lagun... Zorioneko sentitu nintzen. Ederra zen gauaren epela eta ederra atzera Hegoamerikan egotea eta ederraren ederrez bertsotan hasteko gogoa eta guzti egin zitzaidan, eta agian hasi ere hasiko nintzen eta patuaren misterioak eta gure leinukoen ibilerak, pozak eta zorigaitzak kantatuko nituen baldin eta bertsotan apur bat sikiera jakin izan banu. Ez nekien ordea eta isilik gelditu nintzen, pentsakor, edertasun harekin guztiarekin zer egin jakin gabe. Edalontziari beste tragoxka bat kendu nion. Halako batean poetarekin gogoratu nintzen, Venezuelako poetarekin, eta hitz beste egin nuen:

- "Aizu Joseba, ezagutzen al duzu Eugenio Montejo idazlea? Orain urte asko haren poema batzuk irakurri nituen, Manoa izeneko bat tartean. Atzo hemengo liburudenda guztiak korritu nituen, den-denetan ibili nintzen galdezka eta ez nuen ez Montejoren ez Manoaren arrastorik inon aurkitu". Josebaren ondorengo hitzak atsekabez entzun nituen. Albiste triste baten berri ematera zetozen:

- "Eugenio Montejo orain dela gutxi hil zen (13). Idazle berezia zen, ez zituen bere lanak erraz ateratzen argitara. Azken urteotan Chavezen politika kulturala kritikatu zuen eta arazoak izan zituen horregatik... Manoa... bai, badut poema horren aditzea... ba al dakizu bi Manoa daudela Venezuelan? Bata Maracaibo inguruan dagoela uste dut, bestea Orinoco ibaiaren deltan...".

- "Bi Manoa? - zinez harritu nintzen-. Seguru al zaude?. Nik uste nuen asmatutako izena zela, alegiazko toki bati zegokiona. Nik uste nuen Manoa ez zela toki bat baiz..."

- "Alegiazkoa eta errela ere bai. Bi Manoa daude Venezuelan", tematu zen Joseba. Edalontzia aulkitxoaren gainean utzi eta goraino bete zuen berriro.

Lehorra sentitu nuen ahoa nik ere. Nire basoa eskuan hartu eta hutsik zegoela ohartu nintzen. Ez nuen baina berehalakoan bete. Aurrena Sylver Cloud-era salto egin nuen. Handik atera nintzenean Venezuelako mapa nekarren aldean. Argi-farola baten ondoan makurtu eta lurrean zabaldu nuen. Maracaibo lakuaren ingurua aztertu nuen lehenik. Letra txiki beltzez idatzita ehunka herri eta hiri izen zirriborrotsu ikusi nituen han, bata bestetik oso gertu, ia elkarri atxikita. Petrolio putzuen dorretxoak ere ageri ziren, uretan gehienak, lehorrean beste batzuk, eta autopista eta errepideen marra gorriak eta beltzak sigi-saga alde guztietatik, puntu haiek guztiak lotuz, nahaste-borraste hura areago nahaspilatuz... Zalantzarik gabe oso inguru populatua zen, nekez egon zitekeen han tokirik nire hiri urrun eta apartatuarentzat. Ez, Manoak beste nonbait behar zuen. Artega, Orinoco ibaiaren bokalera eraman nituen begiak. Letra larriz idatzita, "Trinidad", "Oceano Atlántico", "Delta Amacuro", irakurri nuen hurrenez hurren. Ondoren, Atlantikora iritsi baino lehen Orinoco ibaiaren urek ehunka kanal eta adarretan barreiatzean mapan osatzen zuten orban zabala ibili nuen begiekin. Maracaibo ingurua ez bezalakoa zen lurralde berde hura, herri izen banaka batzuk baino ez ziren ageri, errepideak haren ertzetara iristean eteten ziren. Orduan han, barru-barruan, urarena eta oihanarena zen eremu itxuraz zeharkagaitz hartan, bide eta errepide guztietatik urrun, puntu txiki bat jo nuen begiz:

- "Hemen dago! Manoa aurkitu dut, Orinoco deltaren behealdean...!!"

- "Warao indioen lurraldea", xuxurlatu zuen Josebak.

Basoa hartu eta bete egin nuen, txorrotada bat wiski huts, jelarik gabe. Zigarro bat pizterakoan dardar arin bat somatu nuen eskuan. Bihotza taupadaka ari zitzaidan bularrean, gero eta bizkorrago, gero eta indartsuago. Izan ere, Gran Sabanara eta Brasileko mugara iristeko Orinocoko deltatik gertu igaro beharko nuen ondorengo egunetan. Neure bidetik pixka bat irten eta bi edo hiru egunetan deltaren ertzera iritsi ninteke. Eta gero?. Nire buruan bueltaka, urduri, galdera bat zebilen dagoeneko: "Posible ote da? Ba ote dago Manoara iristerik?"

Oharrak: (1)- Dibisentzat bi merkatu daude Venezuelan, ofiziala eta paraleloa edo beltza. Paraleloan egiten den trukea ofizialaren halako bi da, gutxigorabehera. Nik dakidala Hegoamerika guztian Venezuelan bakarrik ematen da egoera hau gaur egun. (2)- Pasa den azaroaren 13an gobernadoreak eta alkateak izendatzeko egin ziren azken hauteskundeetan Chaves-en alderdiak, Partido Socialista Unificado de Venezuela delakoak, emaitza kaskarrak jaso omen zituen auzo hauetan (3)- Gasolina Venezuelan debalde saltzen da, erran nahi baita daukan prezioa sinbolikoa dela. Autoaren depositoa bi aldiz bete liteke, oso-osorik, zigarro pakete baten balioarekin -euro bat inguru-. Eta gogora datorkit, honen harira, Tenerifeko La Laguna hirian ikusitako pintada polit bat: "No sobran emigrantes, sobran coches". (4)- Handik aurrera ekialderantz doan bideak behera egiten du, mila metro inguru, kostaldeko lur zelai eta beroetaraino. Ordeka hauetan autopista bi lerroko errepide soil bihurtzen da, estua eta bidebazterrik gabekoa gehienetan ("hombrillo" esaten diote venezuelarrek haien errepideetan hain urria den asfalto-zerrenda zoragarriari) eta arriskutsua horregatik, trafikoa handia eta azkarra delako hemen ere. Inguruan dena basoa da eta horrek, trafikoa gorabehera, atsegina egiten du bidea, gerizpea eta freskura ematen diolako. (5)- Egun haietan ia promes bat egin nion neure buruari. Berri-berria izan ez arren ia ahaztua neukan toki baten mira sentitu nuen beharbada, edo beti urrunago -askoz urrunago- dagoen horizonte bat imajinatzeko nire joera izango zen: "Hauxe baldin bada nire patua -pentsatu nuen- munduan bakarrik eta libre ibiltzea, itsasora irtengo naiz egunen batean ni ere eta lehorrekoak bezala hango bazterrak ibiliko ditut. Eta neu izango naiz neure untziaren kapitaina". Zeinek daki... Igarriezinak omen dira gure bideak, itsasokoak zein lehorrekoak, eta hala uste dut nik ere, zaila dela bizitzaren korronteek nondik eramango gaituzten antzematea. Baina berdin dio. Ametsei horrek ez die axola. Haiek hor daude, bere kasa bizi dira gugan, gure desio eta idealetan, gure errebeldian, gure bizinahiaren muinean, eta hor jarraituko dute egoskor, bizitzaren korronte horietan norabide bat markatu nahian. Norabide horretan gure borondatea islatuko da: nahi dugun mundua eta mundu horretan guretzat nahi dugun tokia imajinatzeko, bilatzeko eta eraikitzeko borondatea. (6)- Gobernu bolivariarraren leloa: "Venezuela ahora es de todos". Brasilen oso antzeko bat daukate: "Brasil, um pais de todos". (7)- Aurrera baino lehen esan dezadan badaezpada, baten batek ez badaki ere, ni gorria naizela, lehenik eta behin eta beste ezeren aurretik gorria, gorria izan zela gure lehen aberrian (Adurtzako errepublika berde, nerabe eta urrun hartan) goiz-goizdanik itsatsi zitzaigun kolorea eta geroztik hari diodala, guztien artean, federik handiena. Oraindik dardarizo batek hartzen dit bizkarezurra eta beso-ukabilak gora nahian sentitzen ditut bandera iraultzaileak altxatzen ikusten ditudanean. Azalduko ditut nire gorritasunaren arrazoiak: a) Egoismo eta konpetentzia (kanibalismo) ekonomikoan oinarritzen den gizarte kapitalista arbuiatzen dut, biolentoa, hondatzailea eta injustua delako. Eta doazela popatik hartzera munduaren jabeak eta bere legeak, elkarren etsai eta gauzen morroi izateko jaio garela sinestarazi nahi digutenak, injustizia naturaren legetzat aurkezten dutenak. Eta doazela pikutara haiekin batera makillajearen artistak, errealismoaren izenean etsipena saltzen dutenak, daukaguna beste mundurik ez dela posible diotenak, konformismoaren eta inertziaren kudeatzaileak, ekonomi-hazkundearen jainkoaren gurtzaileak: sozialdemokrazia eta konbertituak; kapitalismoa lehen bezain biolentoa, hondatzailea eta injustua da haien mozorro eta aitzakiekin janzten denean ere. b) Askatasun indibidualak funtsezkoak dira. Haiek ukatzen dituen sozialismoa ere zapaltzailea da. d) Ierarkiek, botere-harremanek eta egiturek gizakia giltzapetzen dute. Haiek gabe bizi eta antolatzen den gizarte bat imajinatu behar dugu. e) Dogmak fededunentzat edo/eta alferrentzat. Dena eztabaidatu ahal da, dena pentsatu eta birpentsatu beharko da, eta imajinatu eta sentitu eta sortu beste behin ere, behin eta berriz ere. Oso mugatuak gara. Nago izpitxoak baino ez ditugula ikusten, kanpoko errealitatearen izpitxoak, geure barruko errealitatearen izpitxoak, eta beste errealitate batzuk imajinatzen saiatzen garenean ere izpiak eta zantzu lausoak baino ez ditugula geureganatzen. Erraz engainatzen gara. Baina mugak muga eta engainuak engainu sinisten dut, baita ere, ez garela hutsetik abiatzen, gure intuizio, arrazoi eta amets zaharrek oinarri sendoak eta zuzenak dituztela. Haiei heldu behar diegu, gidaritzat hartu eta zorrotz defendatu. Eta sortzaile izan daitezela utzi, ekar ditzatela intuizio, zantzu eta amets berriak guregana. Azken helburua askatasuna da, norberarena eta guztiona. (8)- Misioak programa sozialak dira, ik. http://es.wikipedia.org/wiki/misiones_bolivarianas . (9)- Posta-zerbitzuaren leloa. Lelo iraultzaile guztien artetik hauxe zen nire faboritoa batez ere Santa Elena de Uaireneko postetxe patxadatsura sartu (irekita aurkitzen nuenean) eta hango hormetan idatzita ikusten nuenean (jakin gabe, artean, zenbat denbora beharko zuen handik bidalitako postalak Gasteizera iristeko. Orain dela gutxi jakin dut: hiru hilabete eta erdi). (10)- Baina zerbait gertatzen ari zen Venezuelan. Bi bat hilabete egin nituen herri hartan. Denbora gutxi da baina hona hemen nire inpresioak. Zenbateraino diren zuzenak ez dakit.
Gauza asko aldatzen ari dira Venezuelan baina ez dago iraultza sozialistarik eta ez dut uste etorkizunean halakorik egongo denik ere. Ez dut uste venezuelarrak halako aldaketa erradikal baterako prest eta gogoz daudenik. Zer gertatzen ari da orduan? Bi gauza. Botere politikoa aldatu da eta gobernu berria, petrolioaren diru-sarreran oinarrituta, aberastasunaren birbanaketa bat burutzen ari da behartsuenen alde ("misiones" deitzen diren gizarte-programen bitartez, osasuna, hezkuntza eta etxebizitzaren alorrak hobetuz, elikagaien banaketa-sarean eta prezioen kontrolean esku hartuz...). Eta estatua bere egitura eta rola sendotzen ari da politika nazionalista eta interbentzionista baten bitartez (ekonomiaren sektore garrantzitsuen nazionalizazioak eta lehen aipatutako politika sozial eta erredistributiboak).
Baina aldaketarik handiena beharbada, lehiarik gogorrena eta agerikoena, maila sinbolikoan eta ideologikoan ari da ematen. Hori da Venezuelako klase borrokaren jokaleku nagusia, hor bai venezuelarrak norgehiagoka amorratu batean sartuta daude. Chavezek sortua eta herritarren gehiengo batek babestua narrazio berri bat zabaldu da Venezuelan azken urteotan. Narrazio horrek diskurtso sozialista klasikoa, antiinperialismoa eta Bolivarren irudia eta borroka hartu ditu ardatzat.
Burgesia jokoz kanpo gelditu da, Venezuelako historian beharbada aurreneko aldiz botere eta iniziatiba politikoa galduta. Gainera narrazio berrian "gaiztoaren" papera egokitu zaie eta hor dabiltza, ezin haserreago, egoera horretara nola iritsi diren oraindik ondo ulertzen ez dutela eta diskurtso alternatibo sinesgarri bat sortzeko gaitasun handirik gabe. Eta nola zintzo-zintzoak ez diren inoiz izan, ezta oso demokratikoak ere, galdutako posizioa berreskuratzeko bitarteko guztiak jo dituzte ontzat, zilegiak eta ez-zilegiak (estatu-kolpea barne, 2002ko apirilean). Baina politikaren jokoan -eta azpijokoan- Chavez azeria da, galanta, hasieran inork uste baino azkarragoa eta ezin hura menderatu. Horrela daude gauzak. Betiko burgesiarentzat, oraingoz, sinboloez eta rol berri deserosoaz aparte gauzak ez direla hainbeste aldatu esango nuke, hau da, ez dut uste haien poltsikoak asko sufritzen ari direnik -edo bat ere sufritzen ari direnik-. Baina ez dakit, espekulatzen ari naiz. Agian aukerak ari dira galtzen, agian eurena bakarrik zen lurra beste batzuk ere hasi dira zapaltzen. Zeren Venezuelan, antza, dirua erruz baitabil eta iraultzaren alkandora gorria jantzi eta ur berrietan eskrupulurik gabe arrantza egin nahi dutenak asko omen baitira. "Betiko jauntxo ustelak iraultzaile bihurturik. Prozesu honi haiek baino kalte gehiago ez dio beste inork egiten", esan zidaten behin. Kritika hori egiten zuenak Pedro zuen izena. Berarekin eta bere emaztearekin afaltzen nengoen eta honako hauek izan ziren, oso-osorik, haren hitzak: "Gu Chavezen alde gaude, bera izan da herri honetan beti ahaztuta egon direnekin gogoratu den lehena. Zaharrek orain pentsio bat jasotzen dute, osasunaren arloan eta hezkuntzan egin diren aurrerapausoak ukatu ezinezkoak dira, etxebizitzan ere bai. Guk geuk horri esker erosi ahal izan dugu etxe hau, gure maisu-maistren bi soldatekin ezinezkoa zitzaigun lehen. Auzune hau berria da, etxebizitza plan berriekin sortutakoa eta etxe duinak dira, gurea bezalako familia bat eroso hartzeko modukoak. Huts asko ere badaude, inefizientzia handia dago, hezkuntzan egiten diren planak eta jartzen diren helburuak oso modu traketsean eramaten dira aurrera eta askotan gogo gutxi dago okerrak zuzentzeko. Baina gehien haserretzen nauena PSUVek (Partido Socialista Unificado de Venezuelak, Chavezenak) datozen hauteskundeetarako (2008ko azaroaren 13koak) hemen proposatu dituen hautagaiak ikustea da, betiko jauntxo ustelak dira iraultzaile bihurturik, prosezu honi haiek baino kalte gehiago ez dio beste inork egiten. Botoa oposizioari emateko gogoa ere eduki dut baina haien hautagaiak igualak dira. Chavez, ordea, zintzoa da, ahoberoa ere bai, aurkariak xaxatzea gustatzen zaio, baina uste dugu sinisten duela proposatzen duen sozialismoan". (Pedro sortzez nafarra da, Mendabiakoa, eta bere emaztea venezuelarra. Maisu-maistrak dira sare publikoan eta bi seme-alaba dituzte.)Hala da, Chavezek sinesgarria ematen du. Ez da fina, Obama baten xarma apur bat hollywoodianotik oso urrun dago (Bush gaiztoa bezala bera da orain pelikula amerikarraren mutil zintzoa), Lularen korrekzio politikotik oso urrun dago (Lulari denek egiten omen diote txalo), baina zintzoa ematen du, esaten duena sinesten duela ematen du, eta bere karismaren arrazoia hor ere bilatu beharko da. Ez da fidatzekoa lider garbia delako eta boterezalea, eta hori arriskutsua da. Baina berak martxan jarritako politika eta neurriekin, orohar, ados nago ni ere.
(11)- Ez nituen artean ezagutzen Xabiñ Eizagirre, Aizarnako jesuita jatorra, eta lehen aipatutako Pedro mendabiarra. (12)- Kale-intseguritatea, lapurretak, hilketak, indarkeria... Venezuelan denen ahotan dabilen arazoa da. "El criminólogo Anthony Platt ha observado que los delitos de la calle no son solamente fruto de la pobreza extrema. También son fruto de la ética idividualista. La obsesión social del éxito -dice Platt- incide directamente sobre la apropiación ilegal de las cosas." (Eduardo Galeano, "Patas arriba. La escuela del mundo al reves"). (13)- Eugenio Montejo 2008ko ekainaren 5ean hil zen, Venezuelako Valencia hirian, 70 urte zituela.

Lorenzo Rojo

Corumba, Brasil/Boliviako muga, 2009ko maiatzaren 23an